Aizanoi Antik Kenti; Türkiye’nin Kütahya ili şehir merkezine 58 kilometre uzaklıkta, Çavdarhisar ilçesinde yer alır. Binlerce yıllık antik kent, zamana meydan okuyan görkemli yapılarıyla, Türkiye’nin en güzel antik kentleri arasındadır. Dünyanın ilk borsası olarak kabul edilen yapı, antik kentte ortaya çıkarılmıştır. Günümüzden 1700 yıl önce ortaya çıkan borsacılık, Anadolu’da Roma İmparatorluğu döneminde yapılmıştır. Tarihteki ilk borsalarda; tarım ürünleri, değerli madenler, hayvanlar, şarap, zeytinyağı hatta köleler alınıp satılmıştır.
İkinci Efes olarak bilinen kentte; dünyanın ilk borsası, dünyanın en iyi korunmuş Zeus tapınağı, dünyanın ilk örneklerini oluşturan stadyum, tiyatro gibi önemli yapılar bulunur. Aizanoi’nin simgesi durumunda olan Zeus Tapınağı, Anadolu’da en iyi ayakta kalmış Roma İmparatorluğu tapınaklarından biridir. Kent, barındırdığı önemli yapılarla UNESCO’nun Dünya Mirası Geçici Listesi’nde yer almaktadır.
Antik kentte, Roma döneminde yaklaşık 80 bin kişinin yaşadığı tahmin edilmektedir. Kalıntılar arasında 15 bin kişilik kapasiteye sahip tiyatro ve 13,500 kişilik stadyum bulunur. Aynı zamanda dünyanın ilk ticaret borsa binası, 2 adet hamam, sütunlu cadde, Koca Çay üzerinde ikisi ayakta kalmış olan 5 köprü, iki agora, gymnasium, Meter Steunene kutsal alanı, nekropoller, antik bir bent, suyolları, kapı yapıları yer alır. Aizanoi Antik Kenti; Efes, Bergama, Side gibi antik kentlerle aynı dönemlerde var olmuştur.
Aizanoi Antik Kenti’nin Tarihi
Aizanoi Antik Kenti; eski adı Penkalas olan Koca Çay Nehri’nin iki yakasına kurulmuştur. Zeus’un kızlarından su perisi Erato ile antik kaynaklarda geçen ve Frigyalılar’ın öncüsü olarak kabul edilen Azan adlı mitolojik kahramanın yaşadığı yerdir. Kent, Frigya’ya bağlı Aizanitis’lerin ana yerleşim merkezidir. Aizanoi ismi su perisi Erato ile Kral Arkas’ın oğlu Azan’dan gelmektedir. Herodot’un kitaplarında, dünyanın en eski kavmi olarak belirttiği Frigler, kentte yaşadığı bilinen ilk topluluktur. Büyük ve küçük Frigya şeklinde ikiye ayrılarak yönetilen Frig devleti için Aizanoi, en önemli şehirler arasındadır.
Günümüze önemli kültürel miraslar bırakan birçok millet, tarih boyunca bu bölgede yaşamıştır. Neolitik çağların izlerine de rastlanan bölgede; Friglerden sonra sırasıyla Khmerler, Lidyalılar, Persler, Büyük İskender İmparatorluğu, Bergama Krallığı ve Roma İmparatorluğu hâkimiyet kurmuştur. Kentte bulunan Zeus Tapınağı’nın çevresinde yapılan kazılarda, MÖ 3 bin yıllarına ait yerleşim izleri ortaya çıkmıştır. Helenistik dönemde kent, değişimli olarak Bergama’ya ve Bithynia’ya bağlı iken, MÖ 133’de Roma egemenliğine girmiştir. Roma döneminde yün, şarap ve tahıl üretimiyle zenginleşen şehir, erken Bizans döneminde bir piskoposluk merkezi olarak kullanılmıştır.
Aizanoi’de kentleşme bulgularına, MÖ 1. yüzyılın sonlarına doğru rastlanmaktadır. İlk sikkelerin de bu dönemde basıldığı bilinmektedir. Kent en parlak dönemini, MS 2. yüzyılda yaşamış ve bu dönemde birçok büyük yapı inşa edilmiştir. MS 7. yüzyılda, şehrin önemi giderek azalmıştır. Selçuklu döneminde Çavdar tatarları tarafından üs olarak kullanılan kente, Çavdarhisar ismi verilmiştir. Antik kent, Avrupalı gezginler tarafından 1824 yılında yeniden keşfedilmiştir. 1830-1840 yılları arasında incelemeler yapılmış, 1926 yılında M. Schede ve D. Krencker başkanlığında Alman Arkeoloji Enstitüsü tarafından ilk kazılar gerçekleştirilmiştir. 1970 yılından itibaren her yıl düzenli olarak kazı çalışmalarına devam edilmiştir.
