Lozan Antlaşması; Kurtuluş Savaşı’nda kazanılan zafer sonrası, 24 Temmuz 1923 tarihinde İsviçre’nin Lozan şehrinde imzalanmış uluslararası bir barış antlaşmasıdır. Bu antlaşma, Türkiye Cumhuriyeti’nin uluslararası hukuk açısından tanınmasını sağlamıştır. Antlaşma Türkiye’nin sınırları, yönetimi ve diğer devletlerle ilişkileri konularında hükümler içermektedir. Osmanlı İmparatorluğu’nun dağılmasının ardından Türkiye’nin, uluslararası hukuk çerçevesinde bir devlet olarak tanınmasını sağlamıştır.
Antlaşma; Türkiye’nin sınırlarını, Türkiye’nin uluslararası hukuka uygun olarak özgür bir şekilde yönetilmesini, Türkiye’nin diğer devletlerle ilişkilerinin düzenlenmesini ve Türkiye’nin uluslararası hukuk kurallarına uygun bir şekilde işlemesini öngörmektedir. Türkiye Büyük Millet Meclisi temsilcileriyle; Britanya İmparatorluğu, Fransız Cumhuriyeti, İtalya Krallığı, Japon İmparatorluğu, Yunanistan Krallığı, Romanya Krallığı ve Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı temsilcileri tarafından Leman Gölü kıyısındaki Beau-Rivage Palace’da imzalanmıştır. Lozan Antlaşması, Türk ulusuna yönelik yüzyıllardır hazırlanan ve Sevr Antlaşması ile tamamlandığı düşünülen büyük bir yok etme girişiminin yıkılışını bildiren bir belgedir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni İsmet Paşa önderliğinde, Sağlık Bakanı Rıza Nur ve eski İktisat Bakanı Hasan Bey temsil etmiştir. 24 Temmuz 1923 tarihinde imzalanan bu antlaşma, Türkiye adına İsmet Paşa tarafından imzalanmıştır.
Lozan Antlaşmasının Maddeleri
Lozan Antlaşması maddeleri; 5 bölüm halinde düzenlenmiş ve toplamda 143 maddeden oluşmaktadır.
- Türkiye – Suriye Sınırı: 1921 yılında Fransa ile imzalanan Ankara Antlaşması’nda çizilen sınırlar kabul edilmiştir. (1939’da Hatay’ın Türkiye Cumhuriyeti’ne katılmasıyla bugünkü şeklini almıştır.)
- Türkiye – Irak Sınırı: Musul ve Kerkük sorunu sebebiyle çözülememiştir. (1926 yılında imzalanan Ankara Antlaşması ile Musul; İngiltere mandası altındaki Irak’a bırakılmıştır.)
- Türkiye – SSCB Sınırı: 1921 yılında imzalanan Moskova ve Kars Antlaşmalarında çizilen sınırlar kabul edilmiştir.
- Türkiye – İran Sınırı: 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması ile belirlenen sınır aynı kalmıştır.
- Türkiye – Yunanistan Sınırı: Meriç Nehri iki ülke arasında sınır kabul edilmiştir. Yunanistan’dan savaş tazminatı olarak Karaağaç alınmıştır.
- Türkiye – Bulgaristan Sınırı: 1913 İstanbul Antlaşması ve Bulgaristan’ın 1. Dünya Savaşı sonrası imzaladığı Nöyyi Antlaşması’na uygun olarak kalmıştır.
- Adalar: Bozcada, Gökçeada ve Tavşan Adaları Türkiye’ye, On İki Ada, Meis ve Rodos İtalya’ya, Kıbrıs İngiltere’ye, geri kalan adalar ise Yunanistan’a bırakılmıştır.
- Tüm kapitülasyonlar kaldırılmıştır.
- Boğazların yönetimi Milletler Cemiyeti’nin garantisi altında başkanlığı Türkiye’ye bırakılan uluslararası bir komisyona bırakılmıştır. (Türkiye, 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile boğazlar üzerindeki tüm denetimi sağlamıştır.)
- Türkiye’deki tüm azınlıklar Türk vatandaşı kabul edilmiştir.
- Gümülcine ve Selanik’teki Türkler ve İstanbul, Bozcaada ve Gökçeada’daki Rumlar hariç olmak kaydıyla Rumlar ile Türkler mübadele edilecektir.
- 1. Dünya Savaşı’nın galiplerine herhangi bir tazminat ödenmeyecektir.
- Osmanlı Devleti’nin almış olduğu dış borçlar, imparatorluktan ayrılan devletlerin gelirlerine ve büyüklüklerine oranla pay edilecektir.
- 1881 yılında Kurulan Duyun-i Umumiye kaldırılacaktır.
- Türkiye’de bulunan yabancı okullar, Milli Eğitim’in esaslarına göre eğitim vermeye devam edeceklerdir.
- Fener Rum Patrikhanesi, İstanbul’da kalmıştır.
Lozan Antlaşmasının Süresi
Lozan Barış Antlaşması, Türkiye’nin Milli Mücadele hareketi sırasında bağımsızlık için uğraştığı bir dönemde yapılmıştır. Bu antlaşma, diğer dünya milletlerine örnek olurken, günümüze kadar en uzun süreli barış antlaşmalarından biri olarak etkisini sürdürmeye devam etmiştir. Türkiye’nin yer altı zenginliklerinin çıkarılmasını engelleyen herhangi bir madde veya düzenleme içermemektedir. Antlaşmanın bir süre tanımlaması bulunmamaktadır. Lozan Barış Antlaşması’nın metninde, süresinin bitişi ile ilgili bir düzenleme bulunmadığı ve buna ilişkin hiçbir bilgiye rastlanılmadığı görülmüştür.