Uzayın sonsuzluğunda, gök bilimcilerin titiz araştırmaları sürerken, uzak gök cisimlerinde keşfedilen oluşumlar sadece dünya perspektifinden değil, aynı zamanda Türk kültürünün bir parçası olarak da adlandırılıyor. Ay, Mars ve Venüs’te keşfedilen oluşumlara dünyadan verilen isimlerin yanı sıra 21 Türk ismi de yer almaktadır.
İnsanlık, uzayın sınırsızlığına duyduğu merak ve araştırma tutkusuyla yıllardır bu evrensel gizemi çözmeye çalışıyor. Dev teleskoplar sayesinde, komşu gezegenler ve uyduların yanı sıra milyarlarca ışık yılı uzaklıktaki yıldızlar bile inceleniyor.
Araştırmalar ilerledikçe, Ay’dan Mars’a, hatta yaşamın zor olduğu düşünülen Venüs’e kadar birçok keşif yapılmış durumda. Bu keşifler arasında, Türkiye’nin önemli tarihi şahsiyetlerinden Atatürk ve Fatih Sultan Mehmet‘in yanı sıra Ankara, Sinop, Tarsus, Mut ve Harran gibi önemli yerleşim yerlerinin adları da bulunuyor. Bu adlandırmalar, Türk kültürünün uzaya olan katkısını ve küresel bilim topluluğuyla olan etkileşimini yansıtıyor.
Mustafa Kemal Atatürk
Ay’daki en büyük kraterlerden biri, Danimarkalı astronom Ole Rømer’in adını taşıyan bir ana krater etrafındaki kraterlerle birlikte A, B ve C harfleriyle etiketlenmişti. Ancak 1956’da kabul edilen bir anlaşma ile Ay ve kraterleri üzerine birçok çalışma yayınlayan Dr. Hugh Percy Wilkins’in haritalarında, Rømer’den sonraki en büyük krater ‘’Atatürk’’ olarak adlandırıldı.
Atatürk krateri, etrafında derin bir halka şeklinde genişleyen, 28.962 kilometre çapında bir yapıya sahiptir. Kraterin merkezindeki tepe yaklaşık olarak 30 metre yüksekliğindedir. Birçok kaynak, siyasi isimlerin kraterlere verilmemesi kuralı gereği, hala bu kraterden “A” olarak bahsetse de, Wilkins’in öncülük ettiği kararla bu büyük krater Atatürk olarak anılmaktadır.
Toroslar, Ay’ın kuzey yarımküresinde Taurus Dağları olarak bilinir. Bu dağ silsilesinin en yüksek noktaları doğuda yaklaşık 3 bin metre yüksekliğindeyken, batıda yaklaşık 900 metre civarındadır. Ay’da 1956 yılında keşfedilen 28 bin 962 kilometre çapındaki Atatürk Krateri ise bölgesel olarak Toroslar’ın üzerinde yer almaktadır. Bu, Ay’ın yüzeyindeki coğrafi benzerliğin ve farklı bölgelerin keşiflerinin ilginç bir örneğidir.
Fatih Sultan Mehmet, Halide Edip Adıvar, Ali Kuşçu, Uluğ Bey…
Ay’ın yüzeyindeki Toroslar bölgesinde, 1958 yılında Fatih Sultan Mehmet Han‘ın ismini taşıyan Fatih Krateri bulunmaktadır. Bu krater, yaklaşık 60 kilometre çapa sahip olup, daire şeklinde açık bir yapıya sahiptir. Komşusu ise yine bir Türk ismi olan Ali Kuşçu Krateri‘dir. Fatih Krateri, etrafında çeşitli boyutlarda birçok krater barındırır ve Atatürk Krateri’ne oldukça yakın bir konumdadır.
Ay’ın kuzeybatı kenarında ise Uluğ Bey grubu yer almaktadır. Bu grup, bir tanesi sıradağ olmak üzere toplamda 5 kraterden oluşur. Türk bilim tarihine önemli katkıları olan Uluğ Bey’in adını taşıyan bu krater grubu, Ay’ın yüzeyindeki dikkate değer öğelerden biridir.
Ayrıca, Ay’da yer alan diğer kraterler ve oluşumlar arasında, Türk düşünce ve bilim dünyasının önde gelen isimlerinin adları da bulunmaktadır. Örneğin, Biruni, İbn-i Sina ve Nasreddin Tusi gibi önemli şahsiyetlerin isimleri Ay’da kraterlerde yaşatılmaktadır. Benzer şekilde, Venüs’te Halide Edip Adıvar ve Mihri Hatun, Merkür’de ise Mimar Sinan ve Sabri Berkel gibi Türk isimleri de yer alır.
Merkür’deki kraterler, dünya kültürlerinden tarihi izler bırakan ve en az 50 yıldır tanınan sanatçılar, ressamlar, müzisyenler ve yazarların adlarına sahiptir. Bu isimler arasında ünlü Osmanlı dönemi mimarı Mimar Sinan da bulunmaktadır. Mimar Sinan’ın adı, Merkür’ün yüzeyindeki 147 kilometre çapındaki bir kraterde yaşamaktadır. Bu krater, 15,5 derece kuzey ve 29,8 derece batı boylamları arasında yer alır.
Üsküp doğumlu Türk ressam Sabri Berkel de Merkür’de yaşayan sanatçılardandır. Berkel’in adı, 21 kilometre çapındaki bir kraterin merkezinde bulunmaktadır ve koyu maddeler içermektedir. Berkel kraterinin etrafındaki diğer kraterler genellikle parlak bir görünüme sahipken, sadece Berkel kraterinin ortası koyu renklidir. Bu koyuluğun nedeni hala araştırılmaktadır.
Şehir İsimleri de Var: Ankara, Sinop, Harran, Mut…
Uzayın derinliklerinde keşfedilen gök cisimlerine Türk kültüründen esinlenen isimler verilirken, bu isimler arasında şehirlerin yanı sıra tarihi olaylar ve coğrafi bölgeler de yer alıyor. Örneğin, Ankara adı bir gökcismine verilirken, başka bir asteroid Çanakkale Boğazı’nda batan Dumlupınar Gemisi’nin anısına adlandırıldı.
Satürn’ün uydusu Enceladus üzerindeki bir vadiye Şanlıurfa’nın Harran ilçesinin adı verilirken, Mersin’in Tarsus ilçesinin adı 1976 yılında Mars üzerinde belirli koordinatlarda yer alan bir krater için seçildi. Türkiye’nin en kuzey ucundaki Sinop‘un ismi ise 1991 yılında Mars’ta belirli bir konumda yer alan bir başka krater için kullanıldı. Bunların yanı sıra, Zir, Bozkır, Mut ve Çan gibi diğer Türk isimleri de uzaydaki kraterler arasında yer almaktadır.
Mars’a Türkiye’den isim verilen kraterler:
•Çan Krateri / Çanakkale – Çan
•Tarsus Krateri / Mersin – Tarsus
•Mut Krateri / Mersin – Mut
•Sinop Krateri / Sinop
•Bozkır Krateri / Konya- Bozkır
•Zir Krateri/ Osmaniye- Zir
•Hashir Krateri / Siirt, Pervari’nin eski adı
