Türk tarihinde yeni bir devrimin kapılarının açıldığı ve Cumhuriyetin ilan edildiği 29 Ekim, ‘’Cumhuriyet Bayramı’’ olarak kutlanmaktadır. 29 Ekim 1923 yılında Türkiye Büyük Millet Meclisi, Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda yaptığı değişiklikle devlet yönetim biçimini ‘’Cumhuriyet’’ olarak ilan etmiştir. Aynı günün gecesinde Cumhuriyet, 101 pare top atışı ile kutlandı. 1925 yılında çıkarılan bir yasa ile ‘’milli bayram’’ olarak kabul edilen 29 Ekim tarihi, her yıl Türkiye ve Kuzey Kıbrıs’ta şenliklerle kutlanmaktadır.
Cumhuriyetin ilanı ile beraber, Türkiye’yi çağdaş ve uygar devletler seviyesini ulaştırmak için bir dizi yenilikler yapıldı. Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk, 29 Ekim 1933 yılında verdiği 10. Yıl Nutkunda bugünü ‘’en büyük bayram’’ olarak nitelendirmiştir. Türk halkı için Cumhuriyet Bayramı; milli birlik ve beraberliğin, toplumsal dayanışmanın ön plana çıktığı milli bayramlardan biridir.
Cumhuriyetin İlan Edilme Süreci
Osmanlı İmparatorluğu 1876 yılına kadar mutlak monarşi ile yönetilmiştir. 1876 – 1918 tarihleri arasında meşruti monarşi ile yönetilmiştir. 1914’te başlayan ve 4 yıl süren I. Dünya Savaşı’nda, Osmanlı Devleti ile birlikte savaşa katılan birçok devlet yenilmiştir. Anadolu toprakları işgale uğramış, İngilizler, Yunanlılar, Fransızlar ve İtalyanlar tarafından paylaşılmıştır. Mustafa Kemal Atatürk önderliğinde Anadolu halkı, işgallere karşı ‘’Milli Mücadele’’ adı verilen büyük bir direniş göstermiş ve 1923 yılında zafer kazanılmıştır.
Milli Mücadele döneminde, Türkiye Büyük Millet Meclisi adıyla 23 Nisan 1920’de Ankara’da halkın temsilcileri toplanmıştır. 20 Ocak 1921 yılında ‘’Teşkilat-ı Esasiye’’ adlı kanun yasa ile kabul edilmiş ve Türk egemenliğinin Türk ulusuna ait olduğu ilan edilmiştir. 1 Kasım 1922 yılında mecliste alınan kararla Saltanat kaldırılmış, ülke meclis hükümeti tarafından yönetilmeye başlanmıştır. 27 Ekim 1923’te İcra Vekilleri Heyeti istifa etmiş, yerine meclisin güvenini kazanacak yeni bir kabine kurulamamıştır.
Bunun üzerine Mustafa Kemal Atatürk, yönetim biçiminin Cumhuriyet olması için 28 Ekim 1923 akşamı yakın arkadaşlarını Çankaya’da yemeğe çağırmış, onlara “Yarın Cumhuriyet’i ilan edeceğiz.” demiştir. Cumhuriyetin ilanı için İsmet İnönü ile birlikte yasa değişikliği tasarısı hazırlamış, 29 Ekimde meclise sunmuştur. Hazırlanan tasarının Teşkilat-ı Esasiye Kanunu’nda yapılan değişiklikler ile kabulü sonucu Cumhuriyet, 29 Ekim 1923’te tarihinde TBMM tarafından ilan edilmiştir. Mustafa Kemal Atatürk, kurulan Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı olmuştur. Cumhuriyetin ilanı başta Ankara olmak üzere tüm ülkede bayram havasında kutlanmıştır.
Cumhuriyetin Resmi Bayram Kabul Edilmesi
Cumhuriyetin ilan edildiği 29 Ekim günü, ilk zamanlarda bayram ilan edilmemiş kutlamalar konusunda bir düzenleme yapılmamıştır. 29 Ekim gecesi ve ertesi günü yapılan şenlikler, halk tarafından kendiliğinden organize olmuştur. 1 yıl sonra 26 Ekim 1924 tarihinde Cumhuriyet’in ilanının 101 pare top atılarak ve planlanacak özel bir programla kutlanmasına karar verilmiştir. 1924 yılında yapılan kutlamalar, daha sonra yapılacak olan Cumhuriyet Bayramı kutlamalarının başlangıcı olmuştur.
Hariciye Vekâleti (Dışişleri Bakanlığı) tarafından, 2 Şubat 1925’te düzenlenen bir yasa teklifi ile 29 Ekim’in bayram olması önerilmiştir. Anayasa komisyonu tarafından incelenen bu teklif 18 Nisan’da karara bağlanmış, 19 Nisan’da TBMM tarafından kabul edilmiştir. “Cumhuriyetin İlanına Müsadif 29 Teşrinievvel Gününün Milli Bayram Addi Hakkında Kanun” ile 29 Ekim’de Cumhuriyet Bayramı’nın milli bayram olarak kutlanması, resmi bir hüküm şekline gelmiştir.
Milli Bayram Statüsünden Kaldırılan Bayramlar
27 Mayıs 1935 yılında, milli bayramlar hakkında yeni bir düzenleme yapılmış ve ülkede kutlanan bayramların içerikleri yenilenmiştir. Daha önce milli bayramlar arasında yer alan Meşrutiyetin ilan günü olan ‘’Hürriyet Bayramı’’, saltanatın kaldırılış günü olan ‘’Hâkimiyet Bayramı’’ milli bayramlar arasından kaldırılarak kutlamalarına son verilmiştir. Cumhuriyet’in ilan edildiği 29 Ekim günü “ulusal bayram” olarak ilan edilmiş ve devlet adına yalnız o gün tören yapılması karara bağlanmıştır.
Cumhuriyet Bayramı kutlamalarında ilk zamanlar; ‘’yıkılan bir devletin enkazından doğan genç Türkiye Cumhuriyeti’’ vurgusu yapılmıştır. İlk dönemlerde günübirlik törenler şeklinde yapılan kutlamalar, daha sonra devlet erkânının resmikabulü, önünde resmigeçit düzenleme ve fener alayı şeklinde gerçekleştirilmiştir. Aynı zamanda şehrin idarecilerinin ve ileri gelenlerinin katıldığı ‘’Cumhuriyet Baloları’’ düzenlenmiştir. Törenlerin bu şekilde gerçekleştirilmesi 1933 yılına kadar devam etmiştir.
1933 yılında gerçekleşen 10. Yıl kutlamalarında, Cumhuriyet Bayramı’na ayrı bir önem verilmiştir. 10 yıl gibi kısa bir süre içerisinde gerçekleşen reformlar ve ekonomik kalkınmalar, Cumhuriyet Bayramı kutlamalarına farklı bir anlam yüklenmesine sebep olmuştur. 10. yıl kutlamalarında, daha önce yapılan kutlamalardan çok daha geniş bir organizasyon gerçekleştirilmiştir. Hazırlıklar için 11 Haziran 1933 tarihinde TBMM’de görüşülen ve 12 maddeden oluşan “Cumhuriyet’in İlanının Onuncu Yıl Dönümü Kutlama Kanunu” kabul edilmiştir. Yasa ile beraber kutlamaların 3 gün sürmesi ve bu günlerin resmi tatil olması kararlaştırılmıştır.
Cumhuriyetin 10. yıl kutlama törenlerinin yapıldığı yerlere, ‘’Cumhuriyet Meydanı’’ ismi verilmiş, isim koyma törenleri yapılmıştır. Oldukça renkli geçen 10. yıl kutlamalarında Mustafa Kemal Atatürk, Ankara Cumhuriyet meydanında 10. Yıl Nutkunu okumuştur. 10. Yıl Marşı bestelenerek, marş her yerde okunur hale gelmiştir. 1934 ve 1945 yıllarında yapılan Cumhuriyet Bayramı kutlamalarındaki değişiklikler, 1933 yılında yapılan kutlamalar örnek alınarak düzenlenmiştir.
Konu ile ilgili ”Cumhuriyet Nasıl İlan Edildi? 29 Ekim Öncesi Yaşananlar” isimli makale için TIKLAYINIZ!
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYINIZ!
