Osmanlı Devleti’nin daha önce tam yedi kez kuşattığı İstanbul, 29 Mayıs 1453’te henüz 21 yaşında olan Osmanlı padişahı Fatih Sultan Mehmet (II. Mehmet) tarafından fethedilmiştir. İstanbul’un Fethi, 6 Nisan 1453 tarihinde başlayan ve 29 Mayıs 1453 tarihine kadar devam eden, 53 günlük yoğun bir kuşatma sonucunda gerçekleşmiştir. Fetih, Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu’nun 1058 yıllık varlığını sona erdirmiş ve Osmanlı Devleti’ni bir imparatorluk haline getirmiştir. Osmanlı İmparatorluğu’nun yeni başkenti olarak belirlenen İstanbul, bu tarihten itibaren önemli bir rol oynamıştır.
İstanbul’un Fethi, beraberinde Roma İmparatorluğu’nun devamı niteliğindeki Bizans İmparatorluğu’nun da sona ermesine yol açmış ve kentte Hristiyan dünyasından göçler başlamıştır. Bu olay aynı zamanda Orta Çağ’ın sonunu ve Yeni Çağ’ın başlangıcını simgeler. Askeri açıdan da büyük bir öneme sahip olan İstanbul’un Fethi, tarih boyunca şehirleri işgal ve saldırılara karşı koruyan surlar ve kent duvarlarının etkisiz hale getirildiği bir dönüm noktasıdır. Osmanlı Ordusu’nun karabarut kullanması, surları yıkma konusunda büyük bir başarı elde etmelerini sağlamıştır. Bu teknolojik üstünlük, kuşatma sırasında surların aşılarak İstanbul’un ele geçirilmesini mümkün kılmıştır.
İstanbul’un Fethinin Nedenleri
İstanbul’un fethedilmesi, Osmanlı Devleti için birçok sebep nedeniyle gereklilik arz etmekteydi. Bu gerekliliklerin ilk sebebi, Hz. Muhammed’in (sav) bir hadisinde bahsedilen “Kostantiniyye elbette fetholunacaktır. Onu fetheden kumandan ne güzel kumandan, onu fetheden asker ne güzel askerdir.” müjdesine nail olmaktır.
İstanbul’un fethinin siyasi sebepleri de vardı. Bizans İmparatorluğu, Osmanlı şehzadelerini kışkırtarak iç karışıklıklara sebep oluyordu. Şehzadeler arasında taht kavgaları ve çatışmaları yaşanıyordu. Bizans’ın coğrafi konumu, Osmanlı Devleti’nin Rumeli’deki genişlemesini engelliyordu. Anadolu ve Rumeli toprakları arasında bağlantı sağlanamıyordu. İstanbul’un alınmasıyla bu engel ortadan kalkacak ve Anadolu ile Rumeli arasında askeri geçiş kolaylaşacaktı.
Bizans, Avrupa’daki Hristiyanları kışkırtarak Haçlı seferlerinin düzenlenmesi için zemin hazırlıyordu. Aynı zamanda Anadolu beyliklerini Osmanlı Devleti’ne karşı kışkırtarak Türk birliğini bozmaya çalışıyordu. Ekonomik sebepler de İstanbul’un fethini gerektiriyordu. İstanbul’un fethiyle Osmanlı Devleti, kara ve deniz ticaretinde avantajlı bir konuma geçecekti. Ayrıca İpekyolu’nun bir kolu üzerinde hâkimiyet kurabilecekti. Bu sebepler bir araya geldiğinde, İstanbul’un fethi Osmanlı Devleti için stratejik, siyasi ve ekonomik açıdan önemli bir adım olacaktı.
İstanbul’un Fethinin Tarihi
Fatih Sultan Mehmet, 1451 yılında tahta geçtiğinde sadece 19 yaşındaydı. Avrupa’da, genç padişahın başarılı olamayacağına ve Balkanlar ve Ege’deki Hristiyan güçlere karşı yenileceğine dair birçok kişi tarafından öngörülen düşünceler vardı. Fatih Sultan Mehmet’in Avrupa’ya karşı sakin bir tutum sergilemesi, bu düşünceleri destekler nitelikteydi. Ancak, düşünceler ve davranışlar arasındaki farklılıklar göz ardı edilmişti.
Osmanlı’nın bölgede topraklarını genişletmesiyle birlikte II. Mehmet tahta geçtiğinde, İstanbul’un çevresi kuşatma altına alınmış durumdaydı. Bizans İmparatorluğu, Haliç’e zincir gererek kuşatmayı zorlaştırmaya çalıştı ve donanmasını güçlendirdi. Ayrıca grejuva adı verilen bir savunma aracını kullanıyordu. Grejuva, su üzerinde sönmeyen bir ateş demeti olarak biliniyor ve kara ve deniz savaşlarında etkin bir şekilde kullanılıyordu.
Kuşatma sırasında yiyecek ve mühimmat depoları takviye edildi, çeşitli ülkelerden gelen askerlerle muhafız sayısı artırıldı ve şehir surları güçlendirildi. Papalık tarafından üç kadırga ve 200 askerle birlikte mühimmat da gönderildi ve 30 geminin de sefer için hazırlandığı bilgisi geldi. Ocak 1453’te ise Cenevizli komutan Giovanni Giustiniani liderliğindeki 700 askerle birlikte iki gemiyle yardım geldi. İmparator Konstantin, Giustiniani’yi başkomutan olarak atadı ve Bizans zaferi halinde Limni adasını ona vereceği sözü verildi.
Bizans’ın savunma planının temel unsurunu İstanbul surları oluşturuyordu. Bu surlar yalnızca karadan gelecek saldırılara karşı değil, aynı zamanda kentin deniz tarafına da tamamen surlarla çevrilmişti. Bugün Sarayburnu olarak bilinen bölge tamamen denizden izole edilmişti.
İstanbul’u Kuşatma Hazırlıkları
Kuşatma sürecinde Osmanlılar, ağır toplar kullanmak üzere dökme toplar üretti. Bunlardan biri, Bizans zindanlarından kaçırılan Urban adlı bir mühendis tarafından yapılan şahi topuydu. Bu topun tek güllesi yaklaşık 550 kilogram ağırlığındaydı ve uzunluğu 8 metreyken çevresi 2,5 metreydi. İstanbul’un deniz bağlantısını tamamen kesmek ve kuşatma sırasında şehre dışarıdan yardımın gelmesini engellemek için II. Mehmet, Anadolu Hisarı’nın karşısına Rumeli Hisarı’nın yapılmasının gerekliliğine karar verdi.
Osmanlı ordusunun toplam asker sayısı konusunda farklı düşünceler vardır. Hammer’a göre 250.000, Barbaro’ya göre 160.000, Sfrantzes ve Dukas’a göre ise 200.000 asker bulunuyordu. Kuşatma sırasında denizden destek sağlamak amacıyla Osmanlı Donanması da hazırlık yapıldı. Baltaoğlu Süleyman Paşa’nın komutasına verilen filonun tam mevcudu konusunda farklı görüşler bulunmaktadır; Dukas 300, Yeorgios Francis ise 160 diye belirtmiştir. Kuşatmadan önce şehrin çevresindeki bazı kaleler ve kasabalar Karaca Paşa liderliğindeki 10.000 asker tarafından ele geçirildi.
İstanbul’un Fethi
6 Nisan 1453’te Osmanlı kara ordusu, surların önüne Haliç’ten Marmara’ya uzanan bir konumda mevzilendi. Kentin etrafındaki varoşlar, hücuma geçilmeden önce Osmanlı ordusu tarafından yıkıldı. Topların yerleştirileceği noktalar, surların en zayıf bölgeleri belirlendi. Topların konuşlandırılmasından iki gün sonra Baltaoğlu Süleyman Paşa komutasındaki Osmanlı Donanması, Büyükada (Prinkipos) ve Burgaz Adası’ndaki Antigoni’yi ele geçirdi ve Tarabya’daki bir Bizans kalesini de kontrol altına aldı.
Topların yerleştirilmesinden sonra II. Mehmet, veziri Veli Mahmud Paşa’yı İmparator Konstantin’e göndererek şehrin teslimini istedi. Konstantin, şehri korumaya yeminli olduğunu belirtti, ancak vergi verme teklifinde bulunabileceğini söyledi. 12 Nisan 1453’te Osmanlı topçu ateşi başladı. Dönemin güçlü kabul edilen bu toplar büyük bir gürültü çıkarıyor ve savunma moralini bozuyordu. Osmanlı topları yaklaşık iki saatte dolduruluyordu, bu nedenle topçu ateşi sık değildi. II. Mehmet, daha sık ateşlenmesini istedi ve sonuç olarak bir top patlayarak parçalandı, topu döken usta Urban ve etrafındaki kişiler hayatını kaybetti. Topların bakımı için ordugâh içinde bir tamirhane kurulmasına rağmen, Urban’ın ölümü nedeniyle parçalanan topun tamiri mümkün olmadı. Osmanlı topçu ateşi, 18 Nisan’a kadar devam etti.
18 Nisan’da Osmanlı merkez ordusu, Bayrampaşa Deresi yakınlarında birinci ve ikinci surlarda gedikler açmayı başardı. II. Mehmet’in emriyle surların önündeki hendek taşlar ve kum torbalarıyla dolduruldu. Osmanlı ordusu, gece taarruzu başlattı ve taarruzu desteklemek için savaş kuleleri inşa edildi. Ancak gece taarruzunda başarılı olunamadı; yürüyen kuleler grejuvayla ateşe verildi ve surlara tırmanan Osmanlı askerleri de karşılarında dirençli bir savunma ile karşılaştı.
Aynı günlerde Osmanlılar deniz taarruzu da başlattı; 15 Nisan 1453’te Haliç önlerine yığılan Osmanlı donanması, Bizans ve müttefik donanmalarının direnci nedeniyle zinciri kıramayarak geri çekilmek zorunda kaldı. Her iki taarruzun da başarısızlığı ve deniz taarruzundaki geri çekilme, Bizans tarafında moralin yükselmesine sebep oldu. Savunma güçleri, Osmanlı ordusunun hücumlarını püskürtmek için daha da motive oldu. Kuşatmanın devam ettiği günlerde, Bizans savunması yoğunlaştı ve surlar daha da güçlendirildi.
Osmanlı ordusu, surların aşılamaması ve deniz bağlantısının kesilememesi nedeniyle zorluklarla karşılaştı. II. Mehmet, kuşatmayı hızlandırmak için daha etkili stratejiler geliştirmeye karar verdi. Osmanlılar, şehir surlarına karşı yeraltı tünelleri kazmaya başladı. Bu tünellerin amacı, surların altından geçerek içerideki savunmayı zayıflatmaktı.
Mayıs ayı başlarında Osmanlılar, büyük bir saldırı düzenledi. Şehir surlarına karşı yoğun topçu ateşi ve kuşatma kuleleri kullanıldı. Savaş büyük bir şiddetle devam etti ve her iki taraf da ağır kayıplar verdi. Osmanlılar, surlara çıkmayı başaran birkaç birlikle içeri sızmayı denediler, ancak Bizanslılar kararlı bir şekilde savunmaya devam etti.
Sonunda, 29 Mayıs 1453’te Osmanlı ordusu büyük bir taarruz düzenledi ve surları aşmayı başardı. Şehre giren Osmanlı askerleri, savaşın yoğunluğu ve direnişe rağmen ilerledi. İstanbul, nihayet Osmanlıların eline geçti ve Bizans İmparatorluğu’nun 1058 yıllık hükümdarlığı sona erdi.
İstanbul’un fethi, Osmanlı Devleti için büyük bir dönüm noktası oldu. Bu zafer, Osmanlı’nın gücünü ve genişleme hedeflerini pekiştirdi. Aynı zamanda, İstanbul’un stratejik konumu Osmanlı’nın Avrupa ve Asya arasında köprü görevi görmesini sağladı. Bu fetih, tarihsel açıdan Orta Çağ’ın sonunu ve Yeni Çağ’ın başlangıcını simgelerken, Bizans kültürü ve mirası üzerinde de derin etkiler bıraktı.
Gemilerin Karadan Yürütülmesi
Şehre yapılan başarısız hücumların ardından II. Mehmet, devlet adamları ve komutanlarla bir toplantı düzenledi. Çandarlı Halil Paşa, Avrupa devletlerinin yardım göndereceğini tekrarlayarak kuşatmanın sona erdirilmesi ve Bizans’ın 70.000 duka altın vergi ödemesi teklifinde bulundu. Ancak II. Mehmet’in eniştesi Zağanos Paşa ve hocası Molla Gürani dâhil diğer kişiler bu teklife karşı çıktılar. Bununla birlikte, toplantıda Haliç’e nasıl girileceği konusunda kimse bir öneride bulunamıyordu.
II. Mehmet’in tahta çıkmadan 14 yıl önce Venedikli komutan Gattamelata, Adige Nehri’nden Garda Gölü’ne gemilerini karadan taşımıştı. Bu olayın gemilerin karadan yürütülmesinde bir örnek olarak ele alındığı düşünülmektedir.
İlk olarak, II. Mehmet Zağanos Paşa’ya Galata ile Konstantinopolis surları arasında kara bağlantısı kurmak amacıyla Haliç üzerine bir köprü kurma emri verdi. Ancak bu köprünün Haliç’teki Bizans ve müttefik gemileri tarafından savunmasız kalacağı endişesi ortaya çıktı. Bunun üzerine II. Mehmet, Diplonsion (günümüzde Beşiktaş) önlerinde konuşlanmış olan Osmanlı donanmasını Galata surları önünden kaydırarak Haliç’e indirilmesini emretti. Ayrıca, Galata çevresindeki hâkim tepelere topçu birlikleri yerleştirilerek Haliç surlarını ve Haliç’teki donanmayı vurmak için hazırlıklar yapıldı.
Gemilerin geçeceği güzergâh, 2 ila 4 kilometrelik bir mesafeyi kapsamaktaydı ve ormanlık bir alandı. Bu güzergâhta bulunan ağaçlar kesildikten sonra Cenevizliler tarafından sağlanan zeytinyağıyla kayganlaştırılarak toprağa sabitleniyordu. Cenevizliler, savaş boyunca denge politikası izleyerek hem Bizans hem de Osmanlı tarafına yardım etmişlerdir. Gemilerin yürütülmeden önce, Galata tarafında konuşlanan Osmanlı topçuları Haliç’teki gemilere ateş açtı. Bu saldırıyı Bizanslılar fark etmesin diye gemilerin yürütülmesi 21-22 Nisan gecesi gerçekleştirildi. Aynı gece, dikkatlerini başka yöne çekecek şekilde St. Romanos Kapısı civarında büyük bir gedik açıldı. Şehirde bulunanlar sabah olduğunda bu gedik kapatma çalışmalarıyla meşgul olmuşlardı. Sonuç olarak, 72 Osmanlı savaş gemisi başarıyla Haliç’e indirildi ve Haliç’i kapatan zincir işlevsiz hale geldi.
