Ölü Deniz Yazmaları; diğer adıyla Ölü Deniz Parşömenleri veya Ölü Deniz Tomarları, İbranice ve Aramice ile yazılmış olan kırk bin elyazması parçasından oluşan bir koleksiyondur. Bu parçalar, kâğıt, deri ve bakır plakalar üzerine kaydedilmiştir. Bu elyazması parçaları bir araya getirilerek tam beş yüz kitap yeniden oluşturulmuştur. Yazmalar, Hristiyanlık ve Musevilik gibi dini geleneğin bilinen en eski yazılı kaynakları arasında yer almaktadır. Tesadüfen bulunan yazmalar, bilim ve teknoloji dünyasında büyük bir etki yaratmıştır. Bu yazmalar, günümüzde bile tamamen çözülmüş olarak kabul edilemez.
Ölü Deniz Yazmalarının keşfi, 20. yüzyılın en önemli arkeolojik buluntularından biridir. Bu yazmalar, MÖ 1. yüzyıldan MS 2. yüzyıla kadar Ölü Deniz kıyısındaki Kumran vadisinde yaşamış olan dini bir topluluğun tarihçesini aydınlatmıştır. Bu topluluk, Kumran Topluluğu veya Esseniler olarak bilinen, kapalı bir Yahudi cemaatiydi. “Zadokite Belgeleri”, “Toplum Kuralları” ve “Disiplin El Kitabı” gibi yazılar, Kumran’daki günlük yaşam hakkında geniş bir bilgi sağlamıştır.
Koleksiyon içerisinde Tevrat’ta yer almayan metinler de bulunmakla birlikte, metinlerin yaklaşık dörtte biri Tevrat’ta geçen metinlerdir. Ayrıca arkeolojik kazılar sırasında taklit kutsal metinler de bulunmuştur. Yazmaların birçoğunda deformasyonlar olduğundan dolayı yeniden düzenlemek oldukça zorlu bir süreç olmuş ve bazı bölümlerdeki deformasyonlar yazmanın onarılmasını zorlaştırmıştır. Hristiyanlıkla ilgili görüşlerin temelini değiştirebileceği düşünülen yazmalar, büyük tartışmalara yol açmıştır. Konu ile ilgili birçok teori ortaya atılmış ve yazmalardaki bazı bölümler halka açıklanmayarak sansürlenmiştir.
Ölü Deniz Yazmalarının Keşfi
Ölü Deniz Yazmalarının keşif hikâyesi 1947 yılında başlamıştır. Muhammed Ahmed El-Hamid adlı genç bir Bedevi çoban, kaybolan keçisini bulmak için Ölü Deniz’in batı yakasındaki bir tepede bulunan bir deliğe taş atmıştır. Taşın düştüğü yerde duyduğu kırılma sesi üzerine aşağıya inen çoban, bir mağaraya ulaşır. Mağara zemininde, keten kumaşlara sarılı deri yazmaları içeren büyük testiler bulur. Bu yazmalar, yaklaşık 1900 yıl boyunca testilerin ağzının sıkıca kapatılması nedeniyle bozulmadan saklanmışlardır. Aynı zamanda mağarada, arkeolojik açıdan değerlendirilebilecek birçok bulgu da keşfedilmiştir.
Araştırmalar, yazmaların MS 68 yılında mağaraya yerleştirildiğini göstermektedir. 1947 yılındaki keşfin ardından, 1952-1956 yılları arasında yapılan kazı çalışmaları sonucunda toplamda on bir mağarada elyazmaları bulunmuştur. Mağaralar, sınıflandırma açısından numaralandırılmıştır. Kumran’daki 1 numaralı mağarada bulunan yazmalardan beş tanesi, ismini aldıkları Kudüs’teki Suriye Ortodoks Manastırı Başpiskoposu tarafından satın alınmıştır. Diğer üç yazma ise İbrani Üniversitesi Profesörü E.L. Sukenik tarafından satın alınmıştır.
Ölü Deniz Yazmalarının Özellikleri
Bulunan metinler genellikle deri üzerine yazılmıştır ve kullanılan diller arasında İbranice, Aramice ve yerel diller yer almaktadır. Belgelerin içeriği, yazan topluluğa dair bilgiler içermektedir ve inançları ile yaşayışları hakkında bilgi vermektedir. Bu yazmaların Yahudilere ait olduğu kesinlik kazanmıştır ve bunları yazabilecek bir topluluk olarak Esseniler üzerinde durulmaktadır. Yazmaların tarihlerinin, yazmaları saklayan bir topluluğun varlığını gösterdiği anlaşılmaktadır.
Bulunan metinlerin en eskisi MÖ 250 yılına, en yenisi ise MÖ 68 tarihine kadar uzanmaktadır. MÖ 68 tarihi, Roma ordusunun Kudüs’e doğru ilerlerken Kumran kentini yakıp yıktığı tarihtir ve bu da önemli bir tarihtir. 11 farklı mağaradan çıkan yazmaların yanı sıra, bölgede yaşamış bedevilerden satın alınan yazmalar da bulunmaktadır. Bu yazmaların bazıları iyi korunmuşken, bazıları tamamen deforme olmuş ve okunamaz hale gelmiştir. Konuları çeşitlilik gösteren metinler arasında yaradılış, kanun ve kurallar, Tevrat yorumları, ilahiler, ışık oğulları ve karanlık oğulları gibi konular bulunmaktadır.
Yaklaşık 600 parçadan oluşan bir envanter oluşturulduğunda, metinlerin yaklaşık dörtte birinin Tevrat metinlerinden oluştuğu görülmektedir. Birçok metnin birden fazla kopyası bulunmaktadır. Ayrıca bulunan metinler arasında apokrif metinler de bulunmaktadır. Bunların yanı sıra, Kahire’deki bir sinagogda bulunan ve Salomon Schechter tarafından 1896 ve 1897 yıllarında keşfedilen ve 1910 yılında yayımlanan metinler de ayrı bir bölüm oluşturmaktadır. Bu metinler, Şam metinleri veya Şam belgesi olarak bilinir ve değerli bilgiler içermektedir.
Yazmalarda Geçen Esseniler Topluluğu
Esseniler topluluğuna ait olduğu düşünülen yazmalarda, bu topluluğun veya tarikatın kurallarını belirleyen metinler bulunmaktadır. Bu metinler arasında, tarikatın Tanrı ile yeni bir ahit yaptığını ortaya koyan metinler de bulunmaktadır. Kurallarla ilgili yazmalarda, bu topluluğun kurallarıyla ilgili daha detaylı bilgilere ulaşılmıştır. Bunlarla birlikte, toplulukla ilgili bilgi sağlayabilecek birçok yazma da bulunmaktadır.
Topluluk, Tevrat’ta yer alan ana kurallara sıkı bir şekilde bağlı kalmış, ancak kendi özgün görüşlerini de eklemiştir. Ölü Deniz Yazmaları incelendiğinde, tarikatın kendi kurallarının büyük çoğunluğunun yazılara dâhil edildiği görülmektedir. Topluluk, kutsal yazılardaki gizemleri çözdüğünü ve bu sırlara eriştiğini düşünmektedir. Kurallara göre, Büyük Üstadın görevi yeni üyelere bilgileri aktarmaktır. Bu anlatım tarzı, topluluğun ezoterik karakterini ortaya koymaktadır. Bununla birlikte, dikkat edilmesi gereken nokta, ezoterik öğretilerin aksine, birçok yazılı metin ve yazmanın olmasıdır. Yazılı metinler, topluluğun gizlediği sırların yanı sıra topluluğun kendi sırlarını ve yorumlarını içermektedir.
Zerdüştlük dininde de görüldüğü gibi İyi ve kötü karşıtlığı, tarikatın öğretilerinde önemli bir yer tutmaktadır. Tarikat, iyi güçlere sahip olan güce “Işık Prensi” adını vermiştir. Ona bağlı olanlar ise “Işık Oğulları” olarak adlandırılmıştır. Kötülüğe karşı olan ise kötü güçlere sahip olan “Karanlığın Prensi” veya diğer adıyla “Belial”dır. Ona bağlı olan güçler ise “Karanlığın Oğulları” olarak adlandırılmıştır. Ölü Deniz Yazmaları’nda yer alan metinlere göre, Tanrı insanlara iki farklı tür ruh vermiştir. Biri iyilik ve doğruluk yolunda ilerlerken, diğeri kötülüğü ve sapkınlığı seçmiştir.
Esseniler Topluluğunun Özellikleri
Yazmalarda yer alan bilgilere göre, Esseniler tarikati İsrail halkından ortaya çıkmıştır. Tarikata katılmak isteyen herkes akıl ve disiplin sınavlarına tabi tutulmuştur. Tarikata kabul edilenler için yeni bir hayata başladıklarını simgeleyen bir tören düzenlenmektedir. Ayrıca, tarikata yeni girenler günahlarını itiraf edip Tanrı’nın lütfunda affedilmeyi talep etmektedirler. Bu törenlerde dikkat çeken bir diğer detay, Tanrı’nın adının yüceltildiği ve şeytanın adının yerildiği olmuştur.
Tarikata yeni katılanların tam olarak kabul edilmesi yıllar sonra ortaya koydukları işlere bağlıdır. Tarikat içinde ruhban sınıfı hâkimiyetini sürdürmektedir ve kendi içinde bir hiyerarşi düzenine sahiptir. Rahipler, yaptıkları işlere göre her yıl hiyerarşi düzenine dâhil edilmektedir. Topluluğa yeni katılanlar için her yıl neler yapılacağı planlanmıştır. Kardeşler arasında sıkı bir kardeşlik ve sevgi önemsenmektedir.
Topluluğa yeni katılanlar maddi zevklerden uzak durmalı ve maddi şeylerin peşinde koşmamalıdırlar. Evlilik için herhangi bir yasak bulunmamakla birlikte, sıkı kurallara tabi tutulmuşlardır. Bu tarikat veya topluluk aynı zamanda “Kanun Evi” olarak da bilinmektedir. Yazmalarda yer alan metinlere göre, on kişi olduklarında en az birinin kanunları yüksek sesle okuması gerekmektedir. Kanunlara uymayanlar için caydırıcı cezalar koymuşlar ve hatta topluluktan çıkarmışlardır.
Topluluğa yeni katılan bir birey, topluluğa giriş tarihinden itibaren bir yıl boyunca hiçbir törene katılamaz. Bu törenler arasında en önemlisi arınma töreniydi. Arınma töreni, vaftiz törenine benzerdi ve suya girerek gerçekleştirilirdi. Törenin tam detayları günümüze kadar ulaşmamış olsa da, Şam metinlerinde yer alan bilgilere göre bireyin tamamen suya girmesi gerektiği belirtilmektedir. Bu tören büyü törenleriyle karıştırılmamalıdır, çünkü tamamen sembolik bir arınma törenidir. Törenin etkili olabilmesi için katılan bireyin kalbinin de iyi olması gerekmektedir.
Bir diğer önemli ve değerli tören ise komünyon, yani toplulukla birlikte paylaşılan yemektir. Tören yemeği, konseyden on iki kişinin katılımıyla gerçekleştirilir ve ilk olarak ekmek ve şarabın kutsanmasıyla başlar. Bu törenler, zaman içinde değişikliklere uğramış olsa da Hristiyanlık dinine geçmiştir. Hz. İsa son akşam yemeğinde 12 havarisiyle bir araya gelmiştir.
Essenilerin Mesih Beklentisi
Topluluk içerisinde Mesih beklentisi de, önemli bir doktrin unsurudur. Farklı tarihlerde tarihlendirilen belgelere dayanarak, Mesih beklentisi topluluğun tarih boyunca farklılık göstermiş ve diğer kavramlarla birleşmiştir. Ancak genel olarak, topluluğun bir beklenti içinde olduğu ve zamanın sonuna yaklaşıldığı düşünülmüştür. Mesih kavramı, topluluk yazmalarında oldukça karmaşık bir şekilde ele alınmıştır. Klasik Mesih öğretisine bağlı kalınırken, Mesih-rahip, Mesih-kral ve Adalet Üstadı gibi kavramlar birbirleriyle karışmıştır. Mesih kavramının yanı sıra, Adalet Üstadı kavramının ve Adalet Üstadı’nın dönüşünün beklenmesinin de büyük bir rol oynadığı kesindir.
“More hassedek” terimi, adaletin efendisi anlamına gelir ve yazmalarda önemli bir kavram olarak geçer. Kumranlıların inanç sistemine göre bu kişi, Mesih’ten farklı bir varlıktır. Bazı metinlere göre Adalet Üstadı, Hz. İsa’dan çok daha önce, MÖ 180 ila 60 yılları arasında yaşamış ve ölmüştür, ancak tekrar dönmesi beklenmektedir. En şaşırtıcı olan nokta, Adalet Üstadı ve Hz. İsa arasındaki dikkate değer benzerliktir.
Adalet Üstadı hakkındaki bilgiler, yazmalarda oldukça sınırlıdır. Ölü Deniz Yazmalarında yer alan Habakkuk yorumuna göre, Adalet Üstadı, zamanın sonuna geldiğinde bu durumu haber veren bir kişidir. Tanrı’nın dünyaya gelecek son nesile ne olacağını Habakkuk’a bildirdiği söylenmektedir. Tanrı, ona peygamberlerin sözlerini açıklamıştır. Bu bölüm diğer bölümlerden farklıdır çünkü Habakkuk doğrudan tanrıdan ilham almıştır.
Yazmalarda Bahsi Geçen Gizli Hazine
Ölü Deniz Yazmaları arasında en ilginç bilgilere sahip olanı, bakır rulolardır. Bu ruloyu diğerlerinden ayıran özellik, bakır malzemeden yapılmış olması ayrıca tarikatın kanunlarını ve inançlarını anlatmamasıdır. Bunun yerine, gizlenmiş bir hazine hakkında bilgi vermektedir. Bakır rulonun içeriği, metinleri araştıran ekibi oldukça şaşırtmıştır. Ancak, bu metni ilk tercüme eden John Marco’nun yayımlaması, ekip tarafından engellenmiştir. Çünkü metin, define avcılarına hedef gösterebilecek bilgiler içermektedir.
Ölü Deniz Yazmaları içerisindeki gizli hazine konusu, bilim dünyasını iki farklı gruba ayırmıştır. Bir grup araştırmacı, yazmalardaki bilgilere dayanarak hazine olduğunu kabul etmiş ve bunun Esseni tarikatı tarafından saklandığını düşünmüştür. Diğer bir grup ise bunun sembolik bir metin olduğunu ve gerçek bir hazine olmadığını varsaymıştır.
Hazine olduğunu savunan grup, bu hazinenin Birinci veya İkinci Tapınak’tan geldiğini ve Esseni tarikatının bunu koruduğunu iddia etmiştir. Diğer görüşü benimseyenler ise Kumran Esseni tarikatının bu kadar büyük bir servete sahip olamayacağını ve Kudüs’teki toplulukla kötü ilişkileri nedeniyle tapınaktaki hazinelere de sahip olamayacaklarını düşünmektedir.
Hazineyi takip edenler ve hatta hazineyi tapınakçıların aldığını iddia edenler bile ortaya çıkmıştır. Ancak Titus zaferi sırasında Roma’nın hazineleri ele geçirdiği bilinmektedir. Bazı araştırmacılar, gerçek hazinenin hala saklı kaldığını ve Romalıların sadece göstermelik olarak aldıklarını öne sürmektedir. Bu nedenle, hazine konusu hala tartışmalı bir konudur.
Ölü Deniz Yazmalarının Önemi
Hayvan parşömeni ve papirüslerde yazılan el yazmalarının büyük bir kısmı mezhepsel metinler içermekle birlikte, yaklaşık 100 tanesi İncil’i açıklayan ve Yahudilik ile Hristiyanlığa ışık tutan metinlerden oluşmaktadır. Bu metinler arasında Eski Ahit’e ait tüm metinler bulunmaktadır. Ayrıca, bu metinler daha önce bilinmeyen dualar, ilahiler, mistik formüller ve en erken versiyonuyla On Emir’i içermektedirler. Metinler, hem dini hem de tarihsel açıdan büyük bir öneme sahip olup, İncil’in anlaşılmasına ve Yahudilik ile Hristiyanlık hakkında daha fazla bilgi edinmeye yardımcı olmaktadır.
Ölü Deniz Yazmalarının önemli iki yönü bulunmaktadır. Birincisi; yazmaların Yahudiliğin o dönemde kabul edilen kurallarının ve adetlerinin tamamen dışına çıkmasıdır. Bu durum radikal bir değişikliğin olduğunu gösterir. İkincisi ise; bu yazmaların çoğunun milattan önce yazıldığı varsayıldığında, Hristiyanlıkla büyük bir benzerlik göstermesidir. Yani, Hristiyanlıktan önce yazılan metinler, bugün bildiğimiz Hristiyanlıkla benzerlik göstermektedir.
Bu durum, Hristiyanlık öncesi bir Hristiyanlık varlığını göstermektedir ve son derece önemlidir. Çünkü bu kuralların aniden ortaya çıkmadığı, belirli bir tarihsel sürecin içinde geliştiği anlamına gelir. Dolayısıyla, Hz. İsa ile birlikte bir sistematiğe oturmuş gibi görünse de, aslında Aziz Petrus veya Aziz Pavlus gibi kişilerden çok daha öncesi bulunmaktadır.
Ölü Deniz metinlerinin ortaya çıkmasından sonra büyük tartışmalar yaşanmış ve birçok teori ortaya atılmıştır. Bu metinlerin, özellikle Hristiyan kaynaklarını değiştirmesi açısından dikkat çekici olduğu kabul edilmektedir. Ancak bu metinleri inceleyenlerin çoğunlukla din adamları ve belirli bir tarikata mensup olmaları, elde edilen sonuçların açıklanmasını istememelerine ve engellemelerine sebep olmuştur. Yazmalarda bazı bölümler halka açıklanmamış ve sansürlenmiştir.
