Fikriye Hanım veya ölümünden sonra nüfus kayıtlarına geçen adıyla Zeynep Fikriye Özdinçer; Kurtuluş Savaşı sırasında, Ankara’da Milli Mücadele karargâhındaki hizmetleriyle tanınmıştır. Ayrıca Mustafa Kemal Paşa ile olan ilişkisiyle de bilinir. Kasım 1920’den itibaren Kuvay-ı Milliye Hareketi içinde yer almıştır. Milli Mücadele’nin karargâhı olan Direksiyon binası ve daha sonra taşındığı Çankaya Köşkü’nün genel düzeninden sorumluydu. Aynı zamanda Mustafa Kemal Atatürk’ün üvey babasının akrabasıydı ve “Çankaya’nın ilk hanımefendisi” olarak bilinir.
Fikriye Hanım’ın Mustafa Kemal’e duyduğu aşkı, hayatı ve ölümündeki gizemler, araştırmalar ve kurgu eserler için ilham kaynağı olmuştur. Mustafa Kemal’in Latife Hanım ile evliliği bilinse de, Fikriye Hanım’ın Atatürk’e olan aşkı farklı bir nitelik taşımaktadır. Mustafa Kemal Atatürk, bu aşkıyla ilgili olarak şu sözleri söylemiştir: “Beni iki kadın çok sevdi; biri yalnız ben olduğum için, öteki mevkiim için.” Bu ifade, Fikriye Hanım’ın duygularının Atatürk için ne kadar özel ve farklı olduğunu vurgulamaktadır.
Halil İbrahim Özcan tarafından yazılan “Çankaya’nın Duvaksız Gelini Fikriye” kitabı, umutsuz bir aşkın Selanik’te başlayıp Ankara’ya kadar uzanan ve yüzyıldır aydınlatılamayan hikayesini anlatıyor. Kitap, Fikriye Hanım’ın Atatürk’e duyduğu derin sevgiyi ve onun karşılaştığı zorlukları ele alıyor. Fikriye Hanım’ın Atatürk’e duyduğu sevgi, tutkulu bir şekilde anlatılırken, Atatürk’ün kaderi ve zorluklarla dolu hayatı da kitapta yer buluyor.
Fikriye Hanım’ın Hayatı
Fikriye Hanım’ın yaşamı hakkında kesin bilgiler konusunda tarihçiler arasında uzlaşma sağlanamamıştır. Doğum tarihi konusunda farklı kaynaklar arasında çelişkiler bulunmaktadır; bazı kaynaklarda 1887 olarak belirtilirken, diğer kaynaklarda 1897 olarak geçmektedir. Fikriye Hanım’ın Ali Enver adında bir ağabeyi, Emine Melahat adında bir ablası ve Jülide adında bir kızkardeşi olduğu bilinmektedir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün üvey babası Ragıp Bey’in yeğeni olan Fikriye Hanım, Atatürk ile akrabalık bağına sahiptir. Babası Memduh Hayrettin Bey (Ragıp Bey’in ağabeyi), annesi ise Vasfiye Hanım’dır. Fikriye Hanım, batı kültürüyle yetişmiş ve Fransızca ile Rumca dillerini öğrenmiştir. Özel dersler alarak piyano çalmayı öğrenmiş ve annesi Vasfiye Hanım’dan ud çalmayı öğrenmiştir.
Ailesi, Teselya Savaşı’nın ardından Selanik’e göç etmiş ve Balkan Savaşları sırasında Selanik’in işgal edilmesi üzerine İstanbul’a taşınmıştır. İstanbul’da yaşarken aile üyelerini birer birer kaybetmiştir. Anne ve babasını kaybettikten sonra kızkardeşi Jülide ile birlikte Heybeliada’da yaşamıştır. Jülide’yi de verem hastalığından kaybettikten sonra, arkadaşı Memduha Hanım’ın Sultanahmet’teki evinde yaşamıştır.
Fikriye Hanım; Mustafa Kemal’in 1912 yılında İstanbul’da kiraladığı evde, annesi Zübeyde Hanım, kardeşi Makbule Hanım ile birlikte yaşamış ve ev işlerinde yardımcı olmuştur. Mustafa Kemal’in 1918 yılında Suriye cephesinden dönüşünden sonra kiraladığı Şişli’deki eve de sık sık giderek evin düzenlenmesinde yardımcı olmuştur. Kırılgan bir yapıya sahip olan Fikriye Hanım’ın hastalıklara karşı bağışıklığı olmadığı bilinmektedir.
Fikriye Hanım’ın “Çankaya’nın İlk Gelini” Olarak Anılması
Fikriye Hanım, sekiz yaşındayken Mustafa Kemal’i ilk kez tanımıştır. Ona büyük hayranlık beslemiş ve zamanla ona âşık olmuştur. Zübeyde Hanım’ın İstanbul’a taşınmasıyla birlikte Fikriye Hanım, Mustafa Kemal ile daha sık görüşmeye başlamıştır. İlişkileri genellikle bir abi-kardeş ilişkisi olarak ilerlemiştir. Mustafa Kemal için Fikriye; uzak bir akrabanın kızı, bir çocuktur. Ancak ilk gördüğü andan itibaren âşık olan Fikriye, önceleri ağabey diyor ama sonra dili varmıyor. O cephedeyken hayaliyle yaşıyor, mektuplar, şiirler yazıyor. Bir gün Mustafa Kemal’i toparlayacak bir kadın eli gerektiğinde adeta koşarak Ankara’ya gidiyor.
İstanbul hükümeti; Anadolu’nun işgaline karşı Milli Mücadele’yi başlatan Mustafa Kemal ve arkadaşları hakkında 11 Nisan’da idam kararı çıkartmıştır. Bunun üzerine İstanbul’dan ayrılarak Ankara’ya gitme kararı almışlardır. Bir gazetede Atatürk’ün idam fermanını gören Fikriye Hanım, Mustafa Kemal’in yanına ulaşmak ister. Ankara’dan izin alması üzerine, Karadeniz Ereğlisi’nden vapura binerek 13 Kasım 1920’de İnebolu’ya ulaşır. Mustafa Kemal’in yakın arkadaşlarından Mithat Bey ile birlikte zorlu bir yolculuğun ardından Ankara’ya ulaşırlar. Atatürk, Fikriye Hanım’ı karşısında görünce şaşkınlıkla karışık bir sevinç yaşar ve “Yolculuğun nasıldı? Çok sıkıntı çekmiş olmalısın, ama gönül ferman dinlemiyor, değil mi?” diye sorar.
Ankara’da Milli Mücadele’nin merkezi olarak kullanılan ve “Direksiyon Binası” olarak bilinen konuta yerleşen Fikriye Hanım, burada Mustafa Kemal ve yaverlerinin yaşadığı evin genel düzenini sağlama ve mutfağın yönetimi gibi görevleri üstlenir. Yaklaşık bir buçuk yıl boyunca Direksiyon Binası’nda kalır ve daha sonra karargâhın Çankaya’daki bağ evine taşınmasıyla birlikte orada yaşamaya başlar.
Fikriye Hanım ile Mustafa Kemal’in evli olmadıkları halde aynı çatı altında yaşamaları, o dönemde toplumda bazı dedikoduların çıkmasına neden olur. Fikriye Hanım’ın, Atatürk’ün eşi olarak kabul edilmesine ve “Çankaya’nın ilk gelini” olarak anılmasına yol açar. Bazı kaynaklarda, bu dedikoduları önlemek amacıyla Fikriye Hanım ile Mustafa Kemal Paşa’nın sessizce ve gizlice evlendikleri, nikahlarının dönemin Şer’iye ve Evkaf Vekili Mustafa Fehmi Bey tarafından kıyıldığı bilgisi yer almaktadır. Ancak bu konuda tarihçiler arasında bir uzlaşma sağlanmamıştır ve kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Bu nedenle Fikriye Hanım ile Mustafa Kemal arasındaki ilişkinin evlilik düzeyine gelip gelmediği konusu hala tartışmalıdır.
Atatürk’ün Latife Hanım İle Evlenmesi
İzmir’in işgali sırasında Atatürk ve silah arkadaşları tarafından çalışmak için İzmir’de seçilen köşk, Latife Hanım’ın ailesine aittir. Bu durum Fikriye Hanım için zorlu ayrılıkların başlangıcını işaret etmiştir. Latife Hanım, batı kültüründe yetişmiş, İngilizce ve Fransızca bilen, yüksek tahsilli entelektüel ve zeki bir kadındır. Zübeyde Hanım da Latife’yi görür görmez onun Mustafa Kemal için en uygun gelin olduğuna inanmıştır.
İzmir’de bu durumlar yaşanırken, Ankara’dan Fikriye’nin hastalandığı haberi gelir. Doktorun teşhisi, Fikriye’nin hassas bünyesi ve köşke kendini adayıp sürekli çalışması nedeniyle bu duruma geldiğidir. Verem teşhisi konulmuş ve Atatürk, Fikriye’nin en iyi tedaviyi alabilmesi için onu Almanya’ya göndermiştir. Fikriye Almanya’dayken, Zübeyde Hanım’ın Latife Hanım’ın köşkünde vefat ettiği haberi tüm ülkeye yayılmıştır. Zübeyde Hanım’ın son isteği oğlu Mustafa Kemal’in Latife Hanım ile evlenmesiydi ve Atatürk, bu isteği yerine getirdi.
Bu sırada, hem ülkede hem de dünyanın çeşitli yerlerinde Mustafa Kemal’in evlendiği haberi gazetelerde geniş yer bulmuştur. Mustafa Kemal Paşa’sının Latife Hanım ile evlendiğini öğrenen Fikriye Hanım, Mart 1923’te İstanbul’a geri döndü ve Ankara’ya geçmek istedi. Ancak, Doktor Adnan Bey’in 6 Mart 1923 tarihli telgrafıyla Fikriye Hanım’ın Ankara’ya gelme isteği iletilirken, Mustafa Kemal’in izni olmadıkça Ankara’ya gelmesinin engellenmesinin uygun olacağı belirtildi.
“Çok mu gördün kuluna, bir namey-i nesretmey-i,
İsterdi kırık gönül, bir fırçayla seni resmetmey-i,
Tek dileğimdir hayata veda ederken, seni bir nebze görmeyi,
Nasip eder mi Tanrı bilinmez, aguşunda ölmeyi”
(Fikriye Hanım)
Fikriye Hanım’ın Ölümü İntihar mı Yoksa Cinayet mi?
Mustafa Kemal eşi Latife Hanım ile Anadolu’da seyahat halinde olduğu sırada, Fikriye Hanım kısa bir süre İstanbul’daki bir akrabasının evinde konakladı. Daha sonra Gelibolu’ya geçerek Vali Mecit Bey’in evinde bir yıl kadar misafir oldu. Mayıs 1924’te Gelibolu’dan İstanbul’a, ardından Ankara’ya geçti. Çankaya Köşkü’nde Latife Hanım ile tanıştı ve üç gün köşkte kaldıktan sonra İstanbul’a dönmek üzere ayrıldı. Karaoğlan Otelinde konaklamaya başladı.
21 Mayıs 1924 tarihinde, Fikriye Hanım son kez faytonla Çankaya Köşkü’ne geldi ve köşkün önünde silahla yaralandı. Hemen hastaneye kaldırıldı ve 30 Mayıs 1924 tarihinde Memleket Hastanesi’nde hayatını kaybetti. Fikriye Hanım’ın ölümüne ilişkin nasıl gerçekleştiği, intihar mı yoksa cinayet mi olduğu konusu yoğun bir şekilde tartışılmıştır. Ancak araştırmacılar arasında üzerinde uzlaşılan bir bilgi ortaya konulmamıştır.
Bu konuda çeşitli rivayetler dolaşmaktadır. Birinci rivayete göre; Fikriye Hanım, Çankaya Köşkü’nde olumsuz bir şekilde karşılandı ve bu durumu kabullenemediği için intihar etti. İkinci rivayete göre ise; Fikriye Hanım, köşkten ayrılmak üzereyken başka bir kişi tarafından vuruldu. Ancak Salih Bozok’un notlarına göre gerçek bu değildi. Fikriye Hanım, köşke geldiğinde Atatürk’ün akrabası olduğunu iddia ederek kendini tanıttı ve içeriye alındı. Hastalığının ve zorlu yolculuğun etkisiyle o kadar yorgun düşmüştü ki ertesi gün yataktan bile kalkamadı. Ertesi gün, Latife Hanım, evin hizmetkârlarına Fikriye Hanım’ın evi terk etmesi gerektiğini söyledi. Fikriye, hastalıktan çökmüş bir halde bir otele yerleşti. Salih Bozok, Atatürk’ün bu karara karşı çıkmadığını ancak Latife Hanım ile aralarının bundan sonra bozulduğunu notlarına yazmıştır.
Fikriye Hanım, oteldeki geceden sonra güçlükle kalktı, kendini hazırladı ve Çankaya Köşkü’ne doğru yola çıktı. Köşke vardığında, yine Atatürk’ün akrabası olduğunu ve bu ziyaretin bir veda ziyareti olduğunu belirtti. Üzgün bir olayla sonuçlanan bu durumda, haber öncelikli olarak Latife Hanım’a ulaştığı için Fikriye’nin köşke girmesine izin verilmedi. Fikriye, sessizce faytona binerek uzaklaşmaya başladı ve Atatürk tarafından kendisine hediye edilen silahı kullanarak intihar etti. Hastaneye kaldırıldı, ancak kurtarılamadı ve isimsiz bir mezara defnedildi.
Fikriye Hanım’ın Mezarının Yeri
Fikriye Hanım’ın mezarının tam yeri kesin olarak bilinmemektedir. Farklı araştırmacılar ve yazarlar farklı yerleri öne sürmüşlerdir. Eriş Ülger; Atatürk’ün yaveri Salih Bozok’un anılarına dayanarak Fikriye Hanım’ın mezarının Kuğulu Park’ta olduğunu belirtmektedir. Fatih Bayhan ise “Fikriye Hanım” adlı kitabında, Fikriye Hanım’ın Ankara’nın Ulus semtindeki eski mezarlıkta, bugün üzerinde bankaların bulunduğu alanda yattığını ifade etmektedir. Can Dündar ise; Ankara Etnografya Müzesi’nde Mustafa Kemal Atatürk’ün at üzerinde dev bir heykelinin yükseldiği yere defnedildiğini yazmıştır.
Ancak Salih Bozok’un notlarına göre Atatürk, cenazenin hastaneden alınarak Cebeci istikametine doğru olan eski mezarlığa defnedilmesini ve kimsenin haberinin olmamasını söylemiştir. Fikriye Hanım’ın ölümünden 5-6 hafta sonra, Salih Bozok ile birlikte faytonda seyahat ederken Atatürk, Fikriye Hanım’ın mezarını ziyaret etmek istemiştir. Vedalaşırken cebindeki beyaz ipek mendili Fikriye Hanım’ın mezarına bırakmıştır. Bu, Atatürk’ün Fikriye Hanım’ın mezarını ziyaret ettiği ilk ve son kezdir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün Fikriye Hanım’a Yazdığı Dizeler;
‘’İçsem de bir kadeh hayat iksirinden,
Zamansız ayrıldım, bilinsin Fikriye’den.
Bıkmadım ki doyayım o narin ellerinden,
Ümid-i aşkım saracak seni, cefakâr teninden’’
