Dokuz Oğuz adı, Orhon yazıtlarında ilk defa kullanılmıştır ve “dokuz boydan meydana gelen Oğuzlar” anlamını taşır. Orhon yazıtları, Türk tarihinde önemli bir kaynaktır ve Türklerin kökeni hakkında bilgi içerir. İslâm kaynaklarında ise Toguz Guz şeklinde geçer. Bu tabir, Türklerin kökeni hakkında önemli bilgiler içermektedir. Dokuz Oğuzlar, Türk tarihinde önemli bir yer tutan bir boy grubudur. Bu boylar Çin’deki Tabgaç hanedanı sırasında Uygurlar olarak anılmıştır. İslam coğrafyacıları tarafından “Tokuz-Oğuz Uygurları” olarak isimlendirilmiştir.
Orhon Yazıtları, Türk tarihinde önemli bir yere sahip olan yazıtlardır. Bu yazıtlar, 8. yüzyılda Göktürkler tarafından yazılmıştır ve Türk tarihine, mitolojisine ve kültürüne dair önemli bilgiler içermektedir. Orhon Yazıtları, Türk dilinin ilk yazılı kaynaklarından biridir ve Türklerin tarihi, sosyal yapısı, kültürü ve dini inançları hakkında bilgi vermektedir.
Dokuz Oğuz, Türk tarihinde önemli bir yer edinen bir boy grubudur. Kelimenin kökeni hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. En eski Türkçe’de çokluk eki olan “z”den oluşan okuzdan (oklar) geldiği hakkındaki görüş en yaygın olanıdır. Göktürk yazıtlarına göre, Oğuzlar dokuz boydan oluşan bir budundur. Bu nedenle Dokuz (Tokuz) Oğuz olarak da adlandırılır. İslâm kaynaklarında Toguz Guz şeklinde geçer.
Dokuz Oğuz Boylarının İsimleri
Çin kaynaklarında, “dokuz boy, halk” olarak bilinen Uygurlar, Çin’deki Tabgaç hanedanı sırasında Gao Chu olarak anılmışlardır. Ancak Uygur Kağanlığının kurulmasıyla birlikte, Uygur kelimesi Dokuz Oğuz boyları için de kullanılmaya başlandı. İslam coğrafyacıları ise, Uygurları Tokuz-Oğuz olarak adlandırmışlardır.
Dokuz Oğuz boyları şunlardır; Bugular (Pu-ku), Hun, Bayırku, Tongra, İzgil, Ch’i-pi, A-pu-sse, Ku-lun-wu-ku, Edizler. Bunların arasında Uygurlar da katılınca Dokuz Oğuzlar, “On Uygur” olarak anılmaya başlandı. Karabalgasun Yazıtı’nın Çince yüzünde Uygurların dokuz aile tarafından oluşturulduğu belirtilmiştir. Ancak bu ailelerin isimleri belirtilmemiştir.
Dokuz Oğuz Boyları İsimleri
1- Yüe-lo-ko (Yaγlaqar, Yağlaqar veya Yaglakar)
2- Hu-to-ko (Quturγar veya Uturkar)
3- To-lo-wo (Küräbür veya Kürebir)
4- Mo-Ko-si-k’i (Bakasıkır)
5- A-vu-ti (Ebirçeg)
6- Ko-sa (Qazar veya Kasar)
7- Hu-Wu-su (oguz)
8- Yüe-wu-ku (Yaγmurqar veya Yagmurkar)
9- Hi-Ye-Vu (Aymur veya Eymur)
Bu isimler, Türk mitolojisinde Dokuz Oğuz boylarının atalarının liderleri olarak kabul edilir ve onların Anadolu’ya yerleştikleri belirtilir. Bu boyların her birinin kendi kültürü, sosyal yapısı ve inançları olduğu varsayılır. Dokuz Oğuzlar, Türk tarihinde ve mitolojisinde önemli bir yere sahip olan bir grup boydur. Bu boylar, Türklerin Türkistan’dan Anadolu’ya ve Avrupa’ya yayılmalarının öncüleri olarak kabul edilirler. Moğolistan’ın doğusunda özellikle Tola (Tuul, Tula) akarsuyu dolayında yaşayanlar Dokuz Boydan oluştukları için onlara Dokuz Oğuzlar denilmiştir.
