Hz. Süleyman Peygamber ve Saba Ülkesinin Melikesi Belkıs

Binlerce yıl önce, gizemle çevrili bir dönemde, kumların altında yatan bir hikâye vardı. Bu hikâye, yarı insan yarı cin olarak tanımlanan Belkıs’ın ve bilgeliğiyle tanınan, kuşların diliyle konuştuğuna inanılan Hz. Süleyman peygamberin hikâyesiydi. İki farklı dünyanın kesiştiği noktada, bu iki büyük figürün hayatı ve etkileşimleri, tarih sayfalarında yer bulmuştur.

Belkıs ve Hz. Süleyman, kendi dönemlerinin ötesine geçerek, insanlığın merakını ve hayranlığını çekmeyi başardılar. Her biri, kendi alanında zirveye tırmanmış bir kraliçe ve bir peygamber olarak, geçmişten günümüze uzanan bir hikâyenin yıldızları oldular. Bu iki büyük figür, sadece tarih kitaplarının sayfalarında değil, aynı zamanda kültürler arası efsanelerde ve sanat eserlerinde de yaşamlarını sürdürdüler.

Mutlu İnsanların Ülkesi Saba

Sheba (Saba) ülkesi, Kızıl Deniz’in doğu ucunda, Güney Batı Arabistan yarımadasının sınırları içerisinde yer almış bir krallıktır. Bu topraklar, günümüz Yemen bölgesini içine almaktadır. Tarihçiler arasında Etiyopya’nın da bu bölgenin bir parçası olduğunu öne süren görüşler bulunmaktadır. Saba medeniyeti, yaklaşık olarak MÖ 950 ile MS 250 yılları arasında etkin olmuştur. Bu medeniyetin varlığına dair modern arkeoloji çevrelerinde şüpheler bulunsa da, tarihsel kaynaklar ve kültürel anlatılar aracılığıyla tanınmıştır.

Sheba (Saba) hakkındaki en eski kaynaklar, Asur Kralı 2. Sargon’un yönetim dönemine ait kraliyet yıllıklarında bulunmaktadır. Bunun dışındaki bilgilerde tutarsızlıklar gözlemlenmektedir. Arkeolojik çalışmaların yetersizliği ve bölgedeki zorluklar nedeniyle yeterli veri elde edilememiştir. MÖ 7. ve 6. yüzyıllarda Karib Will Watar tarafından kurulduğuna inanılan bu krallığın ilk hükümdarları, Makron hanedanına mensup olarak kabul edilmektedir.

Coğrafyacı ve gökbilimci Ptolemy, bu bölgeyi “mutlu insanların ülkesi” olarak tanımlamıştır. Araplar ise buna “yeşil” adını takmışlardır. Sheba’nın halkının kökenleri belirsizdir ve başkentlerinin Mağrip olduğu bilinmektedir. Krallık, antik tarihin en büyük ve önemli barajlarından biri olan Mağrip Barajı’nı inşa etmiştir. Kaynaklara göre, MÖ 800 yıllarında başlayan Mağrip Barajı inşası, yaklaşık 300 yıl süren bir süreci kapsamıştır.

Bu medeniyet, kontrol altında sulama sistemleri sayesinde tarım faaliyetleri gerçekleştirmiştir. Mağrip Barajı, buharlaşmayı en aza indirerek çöl sıcaklıklarında dahi sulama sağlama sırrını barındırmaktadır.

Sheba genellikle komşularıyla barış içinde yaşamış ve ticaret en büyük gelir kaynaklarından biri olmuştur. Ana ihracat ürünleri arasında egzotik baharatlar, aromatik reçineler, merhemler ve tuhaf kokulu tütsüler yer almıştır. Tütsü Rotası olarak bilinen yaklaşık 1931 km uzunluğundaki yol, bu krallık tarafından elde tutulmuştur. Babil, Memphis, Gazze limanı ve hatta Hindistan’ın Qani limanlarına ihracat gerçekleştirilmiştir.

Saba ülkesinden temin edilen tütsüler, birçok farklı ülkenin tapınaklarında tanrılara sunulmak üzere kullanılırdı. Bu tütsüler, özellikle Mısır için vazgeçilmezdi, çünkü gözleri sürmek için kullanılan boyaları ihraç etmekteydiler. Bu boyalar sadece estetik amaçlarla değil, aynı zamanda sinekleri uzak tutmak ve gözleri güneşin zararlı etkilerine karşı korumak için de kullanılırdı.

Saba halkının dini, Mezopotamya dinlerine benzerdi. Güneş, ay ve yıldızlara tapmışlardı. Saba, astrolojik bilgelik açısından önemli bir merkezdi ve kral ile kraliçe bu alanda baş astronomlar olarak kabul edilirdi. Saba’nın ulusal tanrısı İlmukah’dı (Babil ve Asur’daki Ay Tanrısı Sin’e benzetilebilir), ve Saba halkı kendilerini İlmukah’ın çocukları olarak görürdü. MS 4. yüzyıldan itibaren, tek tanrılı din prototipi olarak kabul edilen “Rahman” kültünü benimsemişlerdir.

Saba toplumu anaerkil bir yapının hüküm sürdüğü bir topluluktu. Kadınlar evin reisleri olarak kabul edilirdi ve bir kadın birden fazla erkekle evlenebilirdi. Aynı şekilde, istediğinde kocalarını boşayabilirdi.

Saba hükümdarlığının çöküşü, Mağrip Barajı’nın yıkılışının (MS 542 olarak tahmin edilen) ardından meydana gelmiştir. Kuran-ı Kerim’de “cezalandırma” olarak adlandırılan baraj yıkımı, Arim seline yol açarak ekili alanların tahrip olmasına neden olmuştur. Bu felaket sonrasında hızlı bir çölleşme süreci başlamıştır. Toprakların çölleşmesi sonucunda, halk toprakları terk ederek büyük bir kısmı Etiyopya’ya göç etmiştir. Bu sel felaketi, Alman arkeolog Werner Keller tarafından da doğrulanmıştır. Saba ülkesi, bu felaketin ardından tarihin derinliklerine gömülmüş ve unutulmuştur.

Saba Ülkesinin Melikesi Belkıs

Sheba (Saba) hükümdarlığının en etkili ve tanınmış figürü, adıyla özdeşleşen Saba Melikesi Belkıs’tır. Belkıs, Sheba hükümdarlığının izini sürdüğümüzde önemli bir rol oynamıştır, ancak MÖ 10. yüzyılda yaşadığı düşünülse de, gerçek bilgiler hakkında belirsizlikler bulunmaktadır. Belkıs’ın yaşamına dair eldeki veriler, gerçekler ile efsanelerin iç içe geçtiği bir doku sunmaktadır.

Arkeologların yaptığı araştırmalara dayanarak, güzellik, güç, adalet ve zekâ ile tanınmış olan Belkıs’ın Kral Süleyman (Hz. Süleyman peygamber) ile aynı dönemlerde yaşadığı düşünülmektedir. Hikâyelere göre, Belkıs’ın babası bir cin ile evlenmiştir ve annesi olarak kabul edilen bu cinin adının “Reyhane” olduğu rivayet edilir. Kitabı Mukaddes’te ismi geçmese de, çeşitli kültürlerde ve inanç sistemlerinde farklı adlarla anılmıştır.

Etiyopya’da, Makeda adıyla anılan bu hükümdarın hikâyesi, “bu şekilde değil, böyle değil” gibi anlamlara gelen “Makeda” kelimesi ile ifade edilir. İslam kültüründe ise Belkıs olarak bilinir ve Kuran’da da adı geçer. Ayrıca, bazı kaynaklarda Lilith, Nikaule veya Nicaula (Nikola) gibi farklı adlarla da anıldığı görülmektedir. Saba Melikesi Belkıs’ın hikâyesi, tarih öncesi döneme ait olduğu düşünülen Saba Krallığı’nın zenginliği, güzelliği ve hikâyesi üzerine yoğunlaşmaktadır. Belkıs’ın yarı insan yarı cin olduğu, ayaklarının ters, toynak şeklinde ve tüylü olduğu söylentileri yaygın bir şekilde dolaşmıştır.

Hz. Süleyman Peygamber ve Belkıs

İslami kaynaklara göre, Kral Süleyman Belkıs’ın ününü ve bilgeliğini duymuş ve merak etmiştir. Bunun üzerine Belkıs’ı Kudüs’e çağırmıştır. Sultan Süleyman’ın ünü de Belkıs’ın kulaklarına gitmiştir. Baharatlar, değerli taşlar ve büyük miktarda altınla (Eski Ahit’e göre 40 ton altın) dolu bir ziyaretçi kervanıyla gelir. Sultan Süleyman’ın amacı, yıldızlara tapan Belkıs’ı tek tanrılı dine döndürmektir. Bu ziyaret ve buluşma, farklı inançların ve kültürlerin etkileşimini temsil eder.

Anlatılana göre, Kraliçe Belkıs’ın ayaklarının gerçekte toynaklı mı yoksa keçi benzeri kıllı mı olduğunu görmek isteyen Sultan Süleyman, özel bir deneme düzenler. Belkıs’ın geçeceği yere cam taban yerleştirir ve altını suyla balıklarla doldurur. Belkıs, bu suyun üzerinden geçtiğinde, Sultan’ın ona karşı durduğunu görür. Suyun içinden geçeceğini düşünerek eteğini hafifçe kaldırır. Bu an, Sultan Süleyman’ın Belkıs’ın ayaklarını yakından gözlemlemesi için bir fırsattır. Bu vesileyle, Sultan Süleyman Belkıs’ın ayaklarının anlatıldığı gibi toynaklı olmadığını ve keçi benzeri kıllı olmadığını kendi gözleriyle görür. Sultan Süleyman Belkıs’ın gerçek görünümünü fark eder ve aralarında geçen bu anın, inançları ve farklılıkları anlamak adına bir dönüm noktası olduğu söylenir.

Pek çok anlatıya göre, Sultan Süleyman’la evlendiği söylentileri yaygındır. Bu ilişkisinin yalnızca ticari ve diplomatik amaçlar doğrultusunda olduğundan bahsedilir. Sultan Süleyman’ın tapınağına maddi destek sağladığı da rivayetler arasında yer alır. Ancak bazı rivayetlere göre, bu iki bilge hükümdar arasında derin bir bağ oluşmuş ve evlenerek hayatlarını birleştirmişlerdir. Fakat Kraliçe Belkıs, daha fazla Kudüs’te kalmaya devam edemez; çünkü yönetmesi gereken bir ülke ve liderlik etmesi gereken bir halk onu beklemektedir. Bu zorunluluklar ve sorumluluklar, Belkıs ve Süleyman’ın aşkının gerçek dünyanın sınırları içinde kalmasına engel olmuştur.

Bir diğer hikâyede ise; bir gün Hz. Süleyman, kendisine ait olan kuşlardan hüdhüd’ü etrafta göremediğinde rahatsız olmuş ve ardından gelen hüdhüd, Saba ülkesinde bir kraliçenin yaşadığını ve halkının güneşe taptığını haber vermiştir. Bunun üzerine Hz. Süleyman, bu kraliçeyi tek tanrılı dine davet etmek üzere bir mektup yazarak hüdhüd kuşuyla geri yollamıştır.

Sabâ Melikesi Belkıs, Hz. Süleyman’dan mektup aldığında, danışmanlarıyla görüşüp iyi ilişkiler sürdürmek gerektiğine inanmış ve ona değerli hediyeler göndermiştir. Ancak Hz. Süleyman, bu dünya işlerini önemsemeyerek hediyeleri reddetmiş ve Belkıs’ı sarayına davet etmiştir. Belkıs, bu daveti kabul etmiş ve yola çıkarken tahtının çok iyi korunması emrini vermiştir.

Bunu bilen Hz. Süleyman cinler vasıtasıyla tahtı kendi sarayına getirtmiştir. Tahtını Hz. Süleyman’ın sarayında gören Belkıs ise bunun nasıl olduğuna inanamamış ve şaşkınlık içinde kalmıştır. Belkıs bu olayın ardından Allah’a teslim olduğunu ifade etmiştir. Daha sonra Belkıs ve Hz. Süleyman peygamber evlenmişlerdir.

Bugünkü Tevrat’ta (I.Krallar IX.-19) ise Belkıs, Hz. Süleyman’ın maharetlerini duyduktan sonra onu zorlayıcı bilmecelerle test etmek amacıyla onu ziyaret eder. Belkıs, Hz. Süleyman’ın bilmeceleri çözdüğü için ona değerli hediyeler sunar.

Hz. Süleyman Peygamber

Hz. Süleyman, kendisine kitap indirilmiş peygamberlerden biri olan Hz. Davud’un oğludur (Sebe s.10 – Bakara s.251). Babasının vefatının ardından hem peygamber hem de kral olarak ülkesinin lideri olmuştur. Aynı zamanda yüksek yargıç olarak da görev yapmıştır. Kuran’ın bakış açısına göre Hz. Süleyman’ı peygamber olarak kabul ettiği halde, günümüz Tevrat’ı onu yalnızca bir kral olarak anar.

Allah, Hz. Süleyman’a birçok lütuf bahşetmiştir. Kuşların dili ona öğretilmiştir (Neml s.16). Rüzgâr da onun emrine amadedir (Enbiya s.81). Hatta cinlerin bir kısmı da onun hizmetinde bulunmuştur. Bakır ve katran, Hz. Süleyman için akar hale getirilmiş, O da bu malzemelerden kaleler, saraylar, heykeller ve çeşitli eşyalar inşa etmiştir. (Sebe s.12-13). Zincire vurulmuş bazı cinler, onun için ustalık gerektiren işlerde çalışırlardı, örneğin yapı ustalığı ve dalgıçlık gibi.

Hz. Süleyman, İsrail Krallığı’nın dördüncü hükümdarı, aynı zamanda Yahudi dininin önemli bir figürü, kral ve liderdi. Kral Davut ile Batşeba’nın oğluydu ve bu sayede krallık soyundan gelmişti. Hz. Süleyman’ın öne çıkan özelliklerinden biri, Yahudilikteki en kutsal yapının, Süleyman Mabedi’nin inşasını emretmesiydi. Bu nedenle, Hz. Süleyman aynı zamanda İsrail tarihinde bu önemli yapının yapımını başlatan kral olarak da bilinir.

Hz. Süleyman, Yahudilik içinde bir din büyüğü, vaiz ve özdeyişlerin yazıcısı olarak anılırken; Hristiyan inançlarında yasa koyucu ve hükümdar olarak kabul edilir. İslama göre ise peygamberler arasında yer alır. Din dışı tarihçiler tarafından kabul edilen görüşe göre, Süleyman’ın hükümdarlığı MÖ 970 ile 931 yılları arasında gerçekleşmiştir. Bu dönem, hem Yahudi tarihinde hem de genel tarih anlayışında önemli bir yere sahiptir.