Kıbrıs adası, tarih boyunca zengin kültürel mirası, stratejik konumu ve siyasi çalkantılarıyla dikkatleri üzerine çekmiştir. Bu adanın bölünmüş tarihini en çarpıcı şekilde yansıtan sembollerden biri ise hiç şüphesiz “Yeşil Hat”tır. Adanın iki kesimini ayıran bu hat, sadece coğrafi bir sınır değil, aynı zamanda karmaşık siyasi dinamiklerin ve tarihî olayların bir yansımasıdır. Yeşil Hat, Kıbrıs’ın iki tarafını ve başkentini bölerken, aynı zamanda üzerinde barındırdığı hikayelerle ada halkının geçmişi, güncel durumu ve umutlarına ayna tutmaktadır.
Yeşil Hat, Kıbrıs’ta fiili olarak var olan Güney Kıbrıs Rum Yönetimi ile Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti arasında ayrım sağlayan bir bölgeyi ifade etmek için kullanılan bir terimdir. Yunanca’da ‘’Prasini Grammi’’ ve İngilizce’de “Green Line” olarak adlandırılan bu hat adanın iki kesimini birbirinden ayırmaktadır. Aynı zamanda bu hat, Kıbrıs’ın iki tarafının da başkenti olan Lefkoşa’yı da bölmektedir.
Yeşil Hat, Mart 1964’ten bu yana çoğunlukla Birleşmiş Milletler Kıbrıs Barış Gücü’nün kontrolünde bulunmaktadır. Hat boyunca, özellikle adanın kuzeybatısında yer alan Erenköy (eski adıyla Koççina) gibi bölgeler bulunur. Erenköy, sivil halkın terk ettiği ve yalnızca askeri varlığın olduğu bir alan olarak bilinir. Bu bölgeler, BM kontrolündeki Yeşil Hat ile çevrilmiş ve Kuzey Kıbrıs’a bağlı küçük bölgeler olarak varlığını sürdürmektedir.
Yeşil Hattın Tarihçesi
1950’lerin ortalarına gelindiğinde, Kıbrıs’ın garantör devleti olan İngiltere, Sovyetler Birliği’ne karşı Boğazlar ve Akdeniz’i korumak amacıyla adada askeri varlık bulunduruyordu. Aynı dönemde Birleşmiş Milletler, Kıbrıs’taki taraflara kendi geleceklerini belirleme hakkını sunuyordu. 1956 yılında İngiltere, Süveyş Kanalı’nı kaybettikten sonra Kıbrıs’ı Yunanistan’a bırakmak istemiyordu. Ancak Yunanistan, “Enosis” ideali doğrultusunda hareket ediyor ve adadaki Türk varlığını görmezden geliyordu.
Dönemin hâkim İngiliz koloni yönetimi, ilk kez 1956 yılında Türk ve Rum mahalleleri arasına tel örgüler yerleştirerek, etnik çatışmaların önüne geçmeye çalıştı. Daha sonra Lefkoşa’nın başkent olarak belirlenmesiyle bu tel örgüler, Türk ve Rum bölgelerini ayıran bir sınır haline geldi. 1960 yılında Kıbrıs’ın bağımsızlığını kazanmasının ardından, Lefkoşa da dâhil olmak üzere Limasol, Mağusa, Larnaka ve Baf gibi büyük şehirler, Kıbrıs Cumhuriyeti anayasasının 173. maddesi uyarınca iki ayrı belediyeli yönetim altına alındı. Ancak bu adımlar, etnik çatışmaları durdurmak yerine daha da şiddetlendirdi ve şehirler, köyler ve mahalleler arasında karşılıklı göçlere neden oldu.
1961 yılında Yunanistan, Akritas planı çerçevesinde adaya silah ve asker göndermeye başladı. Aynı dönemde etnik terör amaçlı faaliyet gösteren EOKA, Kıbrıs Türkleri’ne yönelik şiddet olaylarını artırdı. Kıbrıs Türkleri katledilirken, adanın garantörü olan İngiltere sessiz kalmıştı. Türkiye’nin adaya müdahale kararı almasıyla birlikte ABD, müdahale sırasında kendi silahlarının kullanılmasını engelledi.
30 Aralık 1963’te Yeşil Hat, Zürih ve Londra Anlaşmaları’nın garantör ülkeleri olan Birleşik Krallık, Türkiye ve Yunanistan’ın askerlerinden oluşan “Barışı Koruma Kuvveti” tarafından İngiliz komutan General Peter George Francis Young tarafından çizildi. Bu hattın oluşturulması, “Kanlı Noel” olarak da bilinen çatışma ve karşılıklı cinayetlerin kontrol dışı bir şekilde yayılmasının önüne geçmeyi amaçlıyordu. Daha sonra bu hat “Yeşil Hat” olarak adlandırıldı.
Ancak, bugünkü Yeşil Hat sınırları 1974 Kıbrıs Harekâtı ile belirlendi. Bu dönemde hat “Attila Hattı” olarak da biliniyordu. O zamandan bu yana, yaklaşık 346 km²’lik bir alanı içeren silahsızlandırılmış bir tampon bölge olarak hizmet vermektedir. Lefkoşa Uluslararası Havalimanı da bu tampon bölge içinde yer aldığı için 16 Ağustos 1974’ten beri kullanılmamaktadır.
Günümüzde Yeşil Hat
Yeşil Hat’ın genişliği, Lefkoşa merkezinde en dar bölgesinde yalnızca 3.30 metre olup, en geniş yerinde Atyoğnu köyü yakınlarında 7.4 kilometreye kadar ulaşmaktadır. Bu hat, Dikelya İngiliz Özerk Doğu Üs Bölgesi’ne de dâhil bir kısmı içermektedir. Bu bölgeler arasında bulunan Pile köyü, Kıbrıs adasında Türk ve Rum halklarının bir arada yaşadığı nadir köylerden biridir. Bu tampon bölgenin yönetilmesi amacıyla Avrupa Birliği Konseyi, 29 Nisan 2004 tarihinde Yeşil Hat Tüzüğü’nü kabul etti. Bu tüzük, bölge üzerinden kişi ve malların geçişini düzenleyerek karşılıklı geçiş kurallarını belirlemektedir.
180 kilometre uzunluğundaki Yeşil Hat boyunca, her iki tarafa karşılıklı geçiş olanağı sağlayan dokuz kontrol noktası bulunmaktadır:
Ledra Palas Kapısı: Lefkoşa şehir merkezinde yer alır ve yalnızca yayalar, bisikletliler ve diplomatik araçlar için açıktır. Adını, eski Ledra Palas Oteli’nin Birleşmiş Milletler Kıbrıs Barış Gücü’nün komuta merkezine dönüştürülmesinden almıştır.
Pergamos veya Beyarmudu Kapısı: Pile ile Beyarmudu arasında yer alır ve İngiliz Özerk Bölgesi’nden geçilir.
Black Knight veya Akyar Kapısı: İngiliz Özerk Doğu Üs Bölgesi’nde Aynikola ile Gazi Mağusa arasında bulunur. Bu üç kontrol noktası 23 Nisan 2003 tarihinde geçişe açıldı.
Lokmacı Kapısı: Lefkoşa şehir merkezinde yalnızca yayalar ve bisikletliler için kullanılır. 3 Nisan 2008’de açılmıştır.
Ayos Dometyos, Aydemet veya Metehan Kapısı: Lefkoşa’da motorlu sivil araçların geçişine izin verilen tek noktadır.
Zodhia veya Bostancı Kapısı: Güzelyurt/Morfu ile Astromerit arasında sadece motorlu taşıtlar için açıktır. 31 Ağustos 2005’te hizmete girdi.
Kato Pirgos veya Yeşilırmak Kapısı: Aşağı Birgo ile Yeşilırmak arasındadır ve 14 Ekim 2010’da açıldı.
Apliki veya Aplıç Kapısı: Lefke’nin güneyinde yer alır ve 12 Kasım 2018’de Derinya Kapısı ile birlikte açıldı.
Deryneia veya Derinya Kapısı: Gazi Mağusa’nın güneyinde Derinya kasabası girişinde yer alır.
Bu kapıların yapım maliyetinin yaklaşık 6.5 milyonu AB fonları tarafından karşılanmıştır. Kıbrıslılar, Kıbrıs Cumhuriyeti veya KKTC kimlikleriyle her iki yönde geçiş yapabilirler. 2020’deki küresel corona virüs pandemisi nedeniyle geçişler uzun bir süre istisnalar dışında durdurulmuş, ancak 4 Haziran 2021’den itibaren kontrol noktaları tekrar karşılıklı geçişlere açılmıştır.
