İstanbul, tarihi boyunca birçok büyük depremle sarsılmıştır. Ancak, Mimar Sinan’ın estetik ve mühendislik becerilerini bir araya getiren eserleri, bu depremleri neredeyse hiç hasar almadan atlatmıştır. Selimiye Camii, Süleymaniye Camii ve Şehzade Camii gibi camiler, ayrıca köprüler, hamamlar, türbeler ve daha pek çok eser, Mimar Sinan’ın 300’den fazla mirasının sadece birkaçıdır. Bu eserler, neredeyse beş yüzyıl boyunca dimdik ayakta kalmayı başarmıştır. Bu durum, Mimar Sinan’ın mühendislik dehasının bir sonucudur.
Kahramanmaraş depremi sonrası, Japonların depreme dayanıklı raylı bina sistemleri konuşulurken, Mimar Sinan’ın yüzyıllar önce benzer teknolojileri geliştirdiği ve camilerinde kullandığı bilinmektedir. Kullanılan teknolojilerden biri de sismik deprem izolatörü olarak adlandırılan sistemdir. Sismik deprem izolatörleri binalarda kullanılarak, şiddetli sarsıntılarda yapıya zarar verebilecek olayların şiddetini azaltır. Bu sistem, esnek enerji sönümleyici elemanların zemin ile yapının tabanı arasına yerleştirilmesiyle çalışır ve zeminden yapıya aktarılan deprem kuvvetlerinin azaltılmasına yardımcı olur. Sismik izolasyona sahip olmayan yapılar, kendi ağırlığının 1/10’u kadar yatay yük taşıyabilirken, daha fazla yük yapıda büyük hasara neden olur ve kolon-kiriş birleşim noktalarında kırılmalar başlar. Sismik izolasyona sahip yapılar ise yükü hafiflettiği için daha fazla yükü taşıyabilir.
Mimar Sinan’ın Depreme Dayanıklı Eserleri ve Teknikleri
Mimar Sinan’ın eserlerinin nasıl bu kadar dayanıklı olduğu net bir cevaba sahip olmasa da, uzmanların yaptığı incelemeler sonucunda bazı tahminler bulunuyor. Örneğin, Selimiye Camii’nin zemininin gevşek toprak olduğunu öğrenen bilim insanları, caminin minarelerine zarar gelmemesi ve yıkılmaması için metal kelepçelerle minarelerin temellerini sabitlemenin en iyi çözüm olduğuna karar verdi ve harekete geçti.
Ancak çalışmalar sırasında, Mimar Sinan’ın yüzyıllar önce aynı teknolojiyi kullanarak aynı çözümü uyguladığı keşfedildi. Ayrıca son derece esnek bir zemine sahip olan Selimiye Camii için Mimar Sinan, temeli attıktan sonra sekiz yıl beklemiştir. Mimar Sinan’ın ustalık eseri olarak tanımladığı Selimiye Camii, 1574 yılında Edirne’de inşa edilmiştir. UNESCO Dünya Mirasları Listesi’nde yer almaktadır. Cami, depreme karşı son derece dayanıklıdır ve geçmiş dönemlerde meydana gelen depremlerden herhangi bir zarar görmemiştir.
Süleymaniye Camii, doğru temel ve zeminin sağlanmasıyla yapılmıştı ve 5 asırdan fazla bir süredir, 15’i 5,5 şiddetinin üzerinde olan 89 depreme rağmen hiçbir hasar görmeden ayakta kalmayı başardı. Modern mimaride ise binaların ömrü genellikle 100-150 yıl arasında değişmektedir ve bu süreden sonra sağlamlık garantisi verilemez. Mimar Sinan ise, Kıyamete kadar ayakta kalacak bir cami vadetmiş ve üstelik bu camii, depremleriyle ünlü bir şehirde inşa etmiştir.
16. Yüzyılda Raylı Sistem Kullanılmış
Mimar Sinan’ın eserleri dayanıklılıkları ile tanınır. 16. yüzyılda inşa edilen Selimiye Caminin birçok yerinde raylı sistemler olduğu ortaya çıkmıştır. Bu raylı sistemler sayesinde binanın deprem anında her tarafa beş derece yatabildiği anlaşılmıştır. Mimar Sinan’ın bu sistemi kullanarak eserlerinin dayanıklılığını artırdığı düşünülmektedir. Japon mimarlar, 1950’li yıllarda özel izinle yaptıkları çalışmada, benzer bir sistem keşfetmişler ve ülkelerine döndüklerinde binalarda kullanmaya başlamışlardır. Bu teknolojinin günümüzde de kullanıldığı bilinmektedir ve deprem gibi doğal afetlerin etkilerini azaltmaya yardımcı olmaktadır.
Deprem Terazisi Nedir?
Osmanlı’nın ünlü mimarlarından Mimar Sinan’ın yaptığı birçok eser yüzyıllardır ayakta kalmıştır. Manisa’daki Muradiye Camii, terazi taşlarıyla tanınır. Bu döner taşlar, caminin sağlamlığını ve depremde ne kadar zarar gördüğünü gösterir. Terazi taşları 434 yıldır çalışır durumdadır ve hala işlevlerini yerine getirmektedir.
1585 yılında tamamlanan Muradiye Camii ve Külliyesi, caminin mihrabının iki yanında bulunan terazi taşlarıyla dikkat çekmektedir. Bu terazi taşları, binanın sağlamlığını ve zeminde kayma olup olmadığını gösterir. Caminin en ilginç özelliklerinden biri deprem terazileridir, çünkü bu silindir mermer taşlar, deprem sırasında dönmezse binanın zarar gördüğü anlamına gelir. Bu teraziler, 434 yıldan fazla süredir çalışmaktadır ve caminin sağlamlığı hala test edilebilmektedir.
Vakıflar Genel Müdürlüğü, geçtiğimiz yıllarda Selimiye Camii’ni inceledi ve deprem uzmanları, caminin önümüzdeki 500 yıl içinde beklenen büyük depremlerden etkilenmeyeceğini ve statik olarak sorunlu olmadığını belirledi. Ayrıca, Hatay Mahremiye Camisi ve Bursa Yeşil Cami gibi diğer tarihi camiler de deprem terazileri içermektedir ve yapılarının dayanıklılığı açısından önem taşımaktadır.
