Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Türkiye’nin boğazlar ile ilgili haklarını kapsayan bir sözleşmedir. Uluslararası öneme sahip olan bu sözleşme, ülkelerin denizlerdeki hakları ile ilgili birçok madde barındırmaktadır. Türkiye’nin jeopolitik konumu sebebiyle, İstanbul Boğazı ve Çanakkale Boğazı’nın kontrolü konusunda kararlar içermektedir.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi 1936 yılında imzalanmıştır. 1923’te Lozan Antlaşması’nda boğazlar ile ilgili bazı kararlar alınmış, fakat daha sonra Montrö Sözleşmesi ile bu kararlarda değişiklikler yapılmıştır. Lozan’da boğazlar ile ilgili alınan kararda, boğazların hâkimiyeti Türklere verilecek, fakat uluslararası bir komisyon tarafından yönetilmeye devam edecek şeklinde olmuştur. Dolayısı ile Türkiye Boğazlar üzerinde tam yetki hakkına sahip olamamıştır. Fakat Montrö Sözleşmesi’nde durum değişerek tam yetki Türklere verilmiştir. Boğazın her iki yakasında da Türk askeri bulundurma kararı alınmıştır. Lozan Antlaşması’nda aleyhimize çözülen boğazlar konusu, Montrö sözleşmesinde lehimize çözümlenmiş ve egemenlik kalıcı hale getirilmiştir.
Sözleşme, Türkiye’ye İstanbul ve Çanakkale boğazları üzerinde kontrol hakkı sağlamaktadır. Savaş gemileri ve sivil gemilerin geçişini düzenleme hakkı veren uluslararası bir sözleşmedir. Türkiye’ye boğazlar üzerinde tam yetki veren bu sözleşme ile barış zamanı sivil gemilerin özgürce geçişini garantilemektedir. Savaş zamanı ise, Türkiye savaşa girmişse boğazları kapatma hakkına sahip olacaktır. Karadeniz’e sınırı olmayan ülkelere ait savaş gemilerinin geçişini sınırlandırabilecektir.
İsviçre’nin Montrö kentinde düzenlenen toplantıda; Bulgaristan, Fransa, Büyük Britanya, Avustralya, Yunanistan, Japonya, Romanya, Sovyetler Birliği, Yugoslavya ve Türkiye’nin katılımıyla sözleşme imzalanmıştır. Normalde 20 yıl geçerli olan sözleşme, herhangi bir itiraz oluşmadığı takdirde devam edecektir. Günümüzde de hala bu sözleşme geçerliliğini korumaktadır. Türkiye daha önce Sovyet Rusya ile yaptığı saldırmazlık anlaşması gereğince Sovyetler Birliği’nin de desteğini almıştır.
Montrö Boğazlar Sözleşmesi 29 maddeden oluşmaktadır. Ayrıca ek olarak da 4 madde ve bir de protokol bulunmaktadır. Sözleşmenin maddelerinin düzenlendiği birinci bölümde, ticaret gemilerinin geçiş rejimi düzenlenmiştir. Bu düzenlemeye göre barış zamanında, ticaret gemileri bayrağı ve yükü ne olursa olsun gece gündüz boğazlardan geçiş serbestliğinden tam olarak yararlanacak şeklindedir. İkinci bölümde düzenlenen kısım ise, savaş gemilerinin barışta ve savaşta geçiş rejimi ile ilgilidir. Karadeniz’de kıyısı bulunan ve bulunmayan devletlere göre farklılık gösterecek şekilde düzenleme yapılmıştır.
