Tabya, bir bölgeyi korumak ve savunmak amacıyla silahlarla donatılmış askeri bir yapıdır. İlk olarak 11. yüzyıldan sonra kullanılmaya başlanan tabyalar, I. Dünya Savaşı’nın ardından önemini kaybetmiştir. Bu dönemde, modern savaş teknolojisinin gelişmesiyle birlikte, tabyaların savunma gücü azalmış ve artık daha etkili savunma stratejileri tercih edilir hale gelmiştir. Bununla birlikte, tarihi ve kültürel açıdan önemli birer yapı olan tabyalar, turistler tarafından yoğun ilgi görmektedir.
Tabya kelimesi, Arapça ta’biye kelimesinden türetilmiştir ve askeri bir terim olarak “hazırlık, donatma, yığma” anlamına gelmektedir. Tabyalar, içinde farklı sayılarda askeri kuvvetler barındırmak için etrafı savunma mevzileri ile çevrili, kışlalar, cephanelikler, eğitim ve toplanma yerleri ile hazır kıta mahalleri, depo ve cami binaları gibi çeşitli yapılar bulunan kapalı mevzilerdir. Bu yapılar genellikle taş, kâgir, beton veya demirli betondan inşa edilmektedir.
Tabyaların ilk örnekleri, Eski Çağ’ın sonlarından Orta Çağ dönemine kadar büyük kalelerin yakınlarına küçük savunma kuleleri ve mevzilerinin yapılmasıyla ortaya çıkmıştır. Ancak tabyaların asıl gelişimi Yeni Çağ’da gerçekleşmiştir. Ateşli silahların vurma gücü arttıkça, orduların kuşatma yapabilme sürelerini uzatmak için silah, cephane ve erzak ihtiyaçlarının hızlı bir şekilde karşılanabilmesi, savunma yapılan şehirlerde daha büyük oranda tahkimat yapılması gerekmekteydi. Bu nedenle, özellikle sınırlarda bulunan yerlere tabyalar inşa edilmeye başlandı. Savunma savaşlarında bu tabyalar, askeri zaferlerin kazanılmasında önemli bir rol oynadı.
Tarihimizin önemli bir parçası olan tabyalar, atalarımızın şehadetinin nöbetini tutan ve günümüzde yeniden keşfedilmek için ziyaretçilerini bekleyen şanlı yapılar haline gelmiştir.
Rumeli Mecidiye Tabyası, Çanakkale
Rumeli Mecidiye Tabyası, II. Abdülhamit döneminde inşa edilmiştir. Tabya, 8 bonet (toprak altında yer alan odalar) ve 6 top yeri ile birlikte, gerisinde yer alan karargâh ve diğer yapıların temel izlerini barındırmaktadır. Tabyanın girişinde yer alan anıtta ise “18 Mart 1915 Boğaz Savaşı’nda bu tabyada şehit olanlar; Ispartalı Ali Çavuş, İvrindili İsmail Oğlu Mehmet, Mustafa Oğlu Süleyman ve 13 arkadaşı burada yatar” ifadeleri yer almaktadır. Ayrıca bu tabya Seyit Onbaşı’nın 190 ila 215 kiloluk mermiyi kaldırdığı tabyadır. Seyit Onbaşı’nın adıyla özdeşleşmiştir ve ziyaretçiler tarafından sıklıkla ziyaret edilen bir yerdir.
Kanlı Tabya, Kars
19. yüzyılda, Rus ordularının saldırılarına karşı savunma amaçlı kullanılan tabyalar, Kars şehrinin savunmasında önemli bir rol oynamıştır. Kanlı Tabya binası, Padişah III. Selim döneminde “Yeni Tabya” ismiyle yapılmış ve 1803 yılında inşa edilmiştir. Bu tabya, Rusların 1828 yılındaki saldırısında askerlerin tamamının şehit edilmesiyle adı literatüre “Kanlı Tabya” olarak geçmiştir. Güney cepheden Kars şehrini korumak için yapılan Kanlı Tabya binası, mimari özelliklerini günümüze kadar korumuştur.
1855 yılında gerçekleşen Kars Zaferi’nden sonra Padişah Abdulmecid, 3 bin adet Kars Madalyası yaptırarak Kars şehrine göndermiştir. Kanlı Tabya binası, günümüzde Kafkas Cephesi Harp Tarihi Müzesi olarak hizmet vermektedir. Müzede, 1828 yılından Cumhuriyet’in ilanına kadar geçen dönemde yaşanan önemli olaylar, interaktif olarak 8 ana salonunda sergilenmektedir.
Hıdırlık Tabyası, Edirne
1829 yılında Rus işgaline karşı Divan-ı Hümayun tercümanı Hoca İshak Efendi’nin gözetimi altında, Edirne’de ilk istihkâm inşaatlarına başlandı. Bu yapıların en önemlilerinden biri olan Hıdırlık Tabyası, I. Balkan Savaşı sırasında da kullanıldı. Hıdırlık Tabyası, yaklaşık 1800 metrelik çevresi ile Edirne’deki en büyük tabyadır. Tabya, Nizamiye Ana Giriş Binası, Koğuş Binası, Topçu Odaları, Topçu Bataryaları (Top Mevzisi), Hendek ve Avlu gibi bölümlerden oluşmaktadır.
Ertuğrul Tabyası, Çanakkale
Ertuğrul Tabyası, Seddülbahir köyünün batısında yer alır. Çanakkale Boğazı’nın girişini korumak için Gözcü Baba Tepe’si üzerine inşa edilmiştir. II. Abdülhamit döneminde Asaf Paşa’nın yönetiminde yapılmıştır. Ancak muharebeler sırasında inşa kitabesi kaybedilmiştir. Tabya, üç bonet ve iki adet top platformundan oluşur. İki adet uzun namlulu top ile donatılmıştır, ancak günümüzde sadece bir topa ait parçalar tabyada bulunmaktadır. Karargâh binası, Yahya Çavuş Şehitliği’nin bulunduğu yerde olduğu düşünülmektedir. Tabya, 19-25 Şubat 1915 tarihleri arasında yoğun bombardımana maruz kalmış ve 18 Mart 1915 Deniz Muharebesi öncesinde etkisiz hale getirilmiştir. 2006 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından toprağa gömülü hâldeyken restore edilmiş ve ziyarete açılmıştır.
Paşa Tabyaları, Sinop
Yarımadanın doğusunda, Karakum yolunun üzerinde bulunan paşa tabyaları, 19. yüzyılda yapılmıştır. Denizden gelebilecek tehlikelere karşı tersanenin emniyetini sağlamak ve limanda bulunan gemileri korumak amacıyla inşa edilmiştir. Tabyalar yarım ay şeklindedir ve üst kısmında 11 adet top yuvası bulunmaktadır. Yapının alt bölümünde ise cephanelik ve koğuş olarak kullanılan büyük mekânlar ve mahzenler yer almaktadır.
Arap Tabyası, Kars
Arap Tabya, Kars’ta Sultan Abdülmecit döneminde 1848-1853 yılları arasında inşa edilen ve şehirdeki 46 tabya arasında en büyük olanıdır. Tabya, Karadağ Tepesi’nin üzerinde geniş bir alana kurulmuş ve doğudan gelebilecek Rus saldırılarına karşı savunma amaçlı yapılmıştır. Tabya, derin savunma mevzileriyle çevrili olup, düzgün kesme bazalt taşından yapılmıştır. İçeride, dikdörtgen planlı büyük bir askeri kışla ve toprak altına gizlenmiş geniş koridorlardan oluşan depo ve mühimmat yerleri yer almaktadır. Tabya, 1855 Osmanlı-Rus savaşında Şam’dan gelen Arabistan ordusuna mensup askerler tarafından Ruslara karşı savunulmuş ve bu savaş sonucunda Kars Zaferi kazanılmıştır. Bu nedenle tabyaya Arap Tabyası adı verilmiştir.
Namazgâh Tabyası, Çanakkale
Kilitbahir Kalesi’ni geçtikten sonra, deniz tarafında bulunan 26 adet bonetden oluşan Namazgâh Tabyası, Baron De Tott’un Osmanlı Ordusunun ıslahı için önerisiyle inşa edildi. Bu tabya, Çanakkale Boğazı’nın en dar noktasına yapılmış ve ilk büyük tabya olarak bilinmektedir. Tabyanın ana aksında yer alan mekânın, savaş döneminde Savaş Harekât Merkezi olarak kullanıldığı bilinmektedir. Asıl adı Rumeli Aziziye Tabyası olan bu tabya, Çanakkale Savaşı esnasında kapalı ve korunaklı alan olması ve bölgeye dağılan birliklerin merkezi konumunda yer alması nedeniyle Cuma günleri Namazların burada kılındığı için Namazgâh Tabyası ismini almıştır. 2005-2006 yıllarında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından restore edilen tabyada, Çanakkale savaş objeleri sergilenmektedir.
Tabyanın içinde, 12 adet sergi panelinde muharebelerle ilgili tarihi bilgiler verilmektedir. Bu bölümü geçtikten sonra, bonetlerin iç kısmında, 7 dakikalık Deniz Muharebelerinin anlatıldığı kısa bir video gösterimi yapılmaktadır. Yine bonetlerden birisinde, savaş dönemi istihbarat haberleşmesini canlandıran, ses düzeneği olan bir sergi ziyaretçilere sunulmaktadır. Aynı bölümde, müttefiklere ait batırılan gemilerin fotoğrafları sergilenmektedir.
