Şahmeran; İran-Pers mitolojisinde görülen ve tüm yılanların atası olarak kabul edilen bir varlıktır. Belden aşağısı yılan, üst kısmı insan olarak tasvir edilen bu varlık hiç yaşlanmayan bir varlık olarak bilinmektedir. Yeryüzündeki tüm yılanların, yerin yedi kat altında yaşayan Şahmeran’dan türediğine inanılmaktadır. Şahmeran sonsuz bilgeliğin ve şifanın kaynağı olarak görülmektedir. Şahmeran efsanelerinde adı geçen Cemşab’ın ise, Şahmeran’dan öğrendiği bilgilerle şifa dağıttığı bilinen Lokman Hekim olduğuna dair efsaneler yer almaktadır.
Hakkında birçok rivayet bulunan Şahmeran efsanesi Mezopotamya’da doğmuş ve yüzyıllarca süregelmiştir. Farsça bir kelime olan Şahmeran ‘’yılanların şahı’’ manasına gelmektedir. Dişi bir varlık olarak tasvir edilen Şahmeran’ın, Anadolu’da yaşamış olduğu anlatılan çok sayıda yer bulunmaktadır. Mersin’in Tarsus ilçesinde yaşadığına dair rivayetler bulunmaktadır. Adananın Ceyhan ilçesi ve Misis Antik Kenti arasındaki Yılan Kale’de yaşadığına dair hikâyeler yer almaktadır. Aynı zamanda Gaziantep’in İslâhiye ilçesinin Şahmeran köyü, Şahmeran Dağı eteğinde kurulmuştur. Şahmeran’ın bu dağda yaşamış olduğuna inanılmaktadır. Benzer bir hikâye de Mardin yöresinde geçmektedir. Mardinli ustalar tarafından yapılan Şahmeran tabloları evlerin duvarlarını süslemektedir.
Her bölgede farklı şekillerde anlatılan bu efsane; iyiliğin iyilikle, kötülüğün kötülükle karşılık göreceği şeklinde anlatılmaktadır. Bazı anlatımlarda ise büyük bir aşkın ölümle sonuçlanabileceğinden bahsedilmektedir. Yaygın olan efsaneye göre Şahmeran; yeraltı ülkesinde yılanları ile beraber yaşayan zararsız bir varlıktır. Hititler döneminde anlatılan İlluyanka efsanesinde de, yılana benzeyen bir varlık olan İlluyanka’nın fırtına tanrısı Teşup ile yaptığı savaş anlatılmaktadır. Yunan mitolojisinde geçen ve Şahmeran efsanesine kaynak olabilecek bir diğer yaratıkta, Perseus tarafından başı kesilen Medusa’dır.
Şahmeran ve Cemşab Efsanesi
Mersin’in Tarsus ilçesinde geçtiği anlatılan efsanede; bölgede yaşayan yılanlara Meran denilmektedir. Kraliçeleri Şahmeran ile beraber yaşayan bu yılanlar, barış içinde yaşayan akıllı, şefkatli varlıklardır. Şahmeran’ı ilk gören kişi olduğu anlatılan Cemşab, arkadaşları ile beraber bal toplamak için bir mağaraya girmiştir. Arkadaşları daha çok bal alabilmek için Cemşab’ı mağarada bırakmıştır. Uzun süre mağarada kalan Cemşab, içeriye ışık sızan bir delik fark etmiş ve bu deliği oyarak genişletmiştir. Cemşab, deliğin içerisinde eşsiz güzellikler barındıran bir bahçe görmüştür. Şahmeran ile beraber birçok yılan bu bahçede yaşamaktadır. Uzun yıllar boyunca burada kalan Cemşab, Şahmeran’ın güvenini kazanmıştır. Şahmeran varlığını kimseye söylememesi koşulu ile Cemşab’ın dışarı çıkmasına izin vermiştir.
Uzun bir süre verdiği sözü tutan Cemşab, padişah hastalanıncaya kadar Şahmeran’dan kimseye bahsetmemiştir. Fakat padişahın iyileşmesi için Şahmeran’ın etini yemesi gerekmektedir. Rivayete göre Şahmeran’ı gören kişinin derisinin parlaması gerekmektedir. Bunu bilen vezir, bütün herkesi toplayarak zorla hamama götürmüştür. Sırrı ortaya çıkan Cemşab ise Şahmeran’ın yerini söylemek zorunda kalmıştır. Cemşab’ın üzgün olduğunu gören Şahmeran, kendi etini padişaha yedirmesini, kaynatıp ilk suyunu vezire içirmesini ve ikinci suyunu da kendisinin içmesini söylemiştir. Bu uygulamadan sonra vezir ölmüş, padişah iyileşmiş, Cemşab ise Şahmeran’ın tüm bilgeliğine erişmiştir. Fakat Şahmeran’ın öldüğünü duyan yılanlar Tarsus’u istila etmiştir.
Efsanede geçen Cemşab’ın, Şahmeran’dan aldığı bilgelikle insanlara şifa dağıttığı anlatılan Lokman Hekim olduğuna dair bir inanış mevcuttur. Lokman Hekim’in bu bilgilerle ölümsüzlük iksirini bulduğu, fakat daha sonra formülünü kaybettiği anlatılmaktadır. Formülü nasıl kaybettiğine dair birçok hikâye yer almaktadır. Bir hikâyeye göre ölümsüzlük iksiri bulunan şişeyi köprüden geçerken suya düşürmüştür. Başka bir hikâyede ise, yazdığı formül yağmurda silinmiştir. Bir başka inanışa göre de bu formül, Allah’ın emriyle Cebrail tarafından yok edilmiştir. Her derde deva bulan Lokman Hekim’in ileri derecedeki tıp bilgisini şahmerandan öğrendiği düşünülmektedir. Bu sebeple tıpta kullanılan yılan sembolünün, Şahmeran olduğu düşünülmektedir.
Şahmeran ve Tahmasp Efsanesi
Anlatılan başka bir hikâyeye göre ise; Şahmeran belden altı yılan şeklinde olan çok güzel bir kadındır. Şahmeran yılanları ile beraber karanlık bir mağarada huzur içinde yaşamaktadır. Bir gün Tahmasp isminde bir gencin yolu Şahmeran’ın yaşadığı mağaraya düşmüştür. Tahmasp’ı gören Şahmeran ona tutulmuş ve orada kalıp misafiri olmasını istemiştir. Onu rahat ettirmek için elinden gelen her şeyi yapan Şahmeran, ailesine ve evine duyduğu özlemi fark etmiştir. Bu sebeple kendisine ihanet etmeyeceğini düşünerek gitmesine izin vermiştir. Fakat giderken Tahmasp’a ne olursa olsun suya girmemesini söylemiştir.
Bir gün ülkenin kralı hastalanmış ve kötü vezir ise tek çözümün Şahmeran’da olduğunu iddia etmiştir. Vezirin isteği Şahmeran’ın sonsuz bilgeliğine ulaşmaktır. Bu sebeple Şahmeran’ı gören kişiyi bulmak için herkesi suya sokmuş, suya giren Tahmasp’ın vücudu pul pul olmuştur. Vezir tarafından işkenceye uğrayan Tahmasp, Şahmeran’ın yerini söylemek zorunda kalmıştır. Tahmasp’ın üzgün olduğunu gören Şahmeran, kuyruğundan yiyenin bilge olacağını, kafasının etinden yiyenin de ölümle yüzleşeceğini söylemiştir. Bunu duyan vezir Şahmeran’ı öldürmüş ve kuyruğundan bir parça yiyerek oracıkta ölmüştür. Sevdiğinin ölümüne dayanamayan Tahmasp vezirle aynı anda Şahmeran’ın kafasından bir ısırık almıştır. Böylece Şahmeran’ın sonsuz bilgeliği Tahmasp’a geçmiştir. Olacakları tahmin eden Şahmeran sonsuz bilgeliği, sevdiği insana son hediye olarak bırakmıştır.
