İstanbul Sarayburnu’nda bulunan Topkapı Sarayı; 600 yıllık Osmanlı İmparatorluğu tarihinde 400 yıl boyunca devletin yönetim merkezi olarak kullanılan ve Osmanlı padişahlarının ikametgâhı olan bir saraydır. Mili Saraylar Başkanlığı’na bağlı olan Topkapı Sarayı, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın katılımıyla 20 Nisan 2023’te 5 bölümü ziyarete açıldı. 2 bin parçadan fazla taşınabilir tarihi eser ziyaretçilerle buluştu. Topkapı Sarayı’nın 2014 yılından bu yana kapalı olan Mukaddes Emanetler Dairesi, Fatih Köşkü, Seferli Koğuşu, Hazine Koğuşu ve Mecidiye Köşkü restorasyon çalışmaları sonucunda açıldı.
İstanbul’un tarihi yarımadasında yer alan Topkapı Sarayı, konum olarak şehrin en eski bölgelerinden birinde bulunmaktadır. Saray; Boğaz, Marmara Denizi ve Haliç arasında kalan bölgede, İstanbul’un en güzel manzaralarından birini sunmaktadır. İstanbul’un simge yapılarından biri olan Topkapı Sarayı, ziyaretçilerine tarihi ve kültürel bir yolculuk sunmaktadır. Açılan 5 bölüme ek olarak, 4. avluda yer alan Mecidiye Köşkü de ilk kez ziyaretçilerin beğenisine sunuldu. Topkapı Sarayı’nda, güvenlik, iklimlendirme ve sergileme ekipmanlarının yenilenmesiyle birlikte 2,150 metrekare daha ziyaret edilebilir alan oluşturuldu.
Topkapı Sarayı’nın Tarihi
Topkapı Sarayı, Fatih Sultan Mehmet tarafından 1478 yılında yaptırılmış ve yaklaşık 380 yıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu’nun idari merkezi ve padişahların resmi ikametgâhı olarak kullanılmıştır. Kuruluş yıllarında yaklaşık 700 bin m²’lik bir alana yayılan sarayın bugünkü alanı ise 80.000 m²’dir.
Saray; Dolmabahçe Sarayı, Yıldız Sarayı ve diğer saraylara taşınmaya başlayan saray halkı tarafından terk edilmiştir. Ancak içinde birçok görevli yaşamaya devam etmiş ve hiçbir zaman önemini kaybetmemiştir. Saray zaman zaman onarılmış ve Ramazan ayında padişah ve ailesi tarafından ziyaret edilen Kutsal Emanetler‘in bulunduğu Hırka-i Saadet Dairesi’nin her yıl bakımına özellikle önem verilmiştir.
Topkapı Sarayı’nın inşaatı, Fatih Sultan Mehmet tarafından 1465 yılında başlatılmıştır. Saray, ilk defa adeta bir müze gibi ziyarete açıldığında Abdülmecid dönemine rastlamaktadır. O dönemin İngiliz elçisine Topkapı Sarayı Hazinesi’ndeki eşyalar gösterilmiştir. Bundan sonra Topkapı Sarayı Hazinesi’ndeki eski eserleri yabancılara göstermek gelenek haline gelmiştir. Abdülaziz zamanında ampir üslupta camekânlı vitrinler yaptırılmıştır. Hazinedeki eski eserler bu vitrinler içinde yabancılara gösterilmeye başlanmıştır. II. Abdülhamid tahttan indirildiği sıralarda Topkapı Sarayı Hazine-i Hümâyûn’un pazar ve salı günleri olmak üzere halkın ziyaretine açılması düşünülmüş, ancak bu gerçekleşmemiştir.
Mustafa Kemal Atatürk’ün emriyle 3 Nisan 1924 tarihinde halkın ziyaretine açılmak üzere İstanbul Âsâr-ı Atika Müzeleri Müdürlüğü’ne bağlanan Topkapı Sarayı, önce Hazine Kethüdalığı, sonra Hazine Müdüriyeti adıyla hizmet vermeye başlamıştır. 1924 yılında bazı ufak onarımlar yapıldıktan ve ziyaretçilerin gezebilmeleri için gereken idari önlemler de alındıktan sonra Topkapı Sarayı, 9 Ekim 1924 tarihinde müze olarak ziyarete açılmıştır. Cumhuriyet’in ilk müzesi olarak tarihe geçmiştir. Günümüzde ise Topkapı Sarayı Müzesi Müdürlüğü adıyla, dünyanın en büyük saray-müzelerinden biri olarak hizmet vermeye devam etmektedir.
Topkapı Sarayı’nın Bölümleri
Topkapı Sarayı, tarihi İstanbul yarımadasının ucundaki Sarayburnu’nda Bizans akropolü üzerine kurulmuştur. Saray, kara tarafından Fatih Sultan Mehmet’in yaptırdığı Sûr-ı Sultani, deniz tarafından ise Bizans surları ile şehirden ayrılmıştır. Sarayın anıtsal girişi, Ayasofya’nın arkasındaki Bâb-ı Hümâyûn (Saltanat Kapısı) olup, çeşitli kara kapıları ve deniz kapıları ile saray içerisindeki farklı yerlere açılan kapılar da bulunmaktadır.
Topkapı Sarayı, yönetim, eğitim yeri ve padişahın ikametgâhı olması sebebiyle oluşturulan yapılanmaya uygun olarak, iki ana bölüme ayrılmıştır. Bunlar Birun, birinci ve ikinci avludaki hizmet yapılarından oluşurken, Enderûn ise iç örgütlenme ile ilgili yapılardan oluşmaktadır.
Saraya Saltanat Kapısı’ndan girildiğinde, yapılar dört geçişli avlu ve çevresindeki mimari yapılardan oluşur. Saray yapıları, bahçeler ve meydanlarla çevrilidir. İlk avluda, Aya İrini Kilisesi, Darphane, Fırın, Hastane, Odun Ambarı ve Hasırcılar Ocağı gibi yapılar yer almaktadır. Bu avlu aynı zamanda Alay Meydanı olarak da bilinir.
Sarayın ikinci avlusu, devlet yönetiminin gerçekleştirildiği Divan Meydanı veya Adalet Meydanı olarak adlandırılır. Bu avluda, tarihte birçok tören düzenlendi ve Divan-ı Hümayun (Kubbealtı) ve Divan-ı Hümayun Hazinesi gibi yapılar bulunmaktadır. Ayrıca bu avluda, Adalet Kulesi, Kubbealtı’nın yanında Harem Dairesi girişi, Zülüflü Baltacılar Koğuşu ve Has Ahırlar da yer almaktadır.
Sarayın üçüncü avlusuna, aynı zamanda Enderun Avlusu da denir. Bu bölümde, padişaha ait Arz Odası, Enderun Hazinesi, Has Oda gibi yapılar ile Sultan III. Murat döneminde kurulan Saray Okulu’na ait yapılar yer almaktadır.
Son avlu olan dördüncü avluda, padişaha ait köşkler ve asma bahçeleri yer almaktadır. Bu bölümde, Osmanlı klasik köşk mimarisinin en seçkin ve estetik açıdan en gelişkin örnekleri olan Bağdat ve Revan Köşkleri ile İftariye Kameriyesi de bulunmaktadır. Dördüncü avlunun alt kısmında ise saraya ait son yapılar olan Mecidiye Köşkü ve Esvab Odası görülebilir.
Topkapı Sarayı’nın Mimarisi
Osmanlı devlet felsefesi ve saray-tebaa ilişkileri, yüzyıllar boyunca gelişen ve büyüyen Topkapı Sarayı’nın planını belirlemede büyük bir rol oynamıştır. İlk inşa edildiği dönemde, Fatih Sultan Mehmet’in babası Sultan II. Murad’ın Tunca Nehri kıyısında yaptırdığı ve günümüze sadece kalıntıları ulaşan Edirne Sarayı’nın planı ve ihtişamı da esin kaynağı olmuştur.
Topkapı Sarayı, mütevazı bir saraydır; imparatorluğun büyük harcamaları daha çok muhteşem camiler, kışlalar, köprüler, kervansaraylar ve konaklama tesisleri için yapılmıştır. Ünlü mimar Mimar Sinan bile bu sarayda sadece bir bölüm inşa etmiştir. Ancak sarayın kendine özgü binaları, nefis çinileri ve doğal yapıya uygun tasarımı yanı sıra, Sarayburnu’ndaki konumu da doğal bir güzellik ve ihtişam katmaktadır.
Topkapı Sarayı’ndaki Hazineler
Topkapı Sarayı’nın olağanüstü zengin koleksiyonları ve son derece ilgi çekici tarihi hikâyeleri, onu dünyanın en değerli saraylarından biri yapmaktadır. İmparatorluğun hazinesi, Avrupa porselenleri ve camları, bakır ve tombak mutfak eşyaları, Çin ve Japon porselenleri, gümüşler, Hırka-i Saadet Dairesi ve Kutsal Emanetler, İstanbul cam ve porselenleri, padişah elbiseleri, padişah portreleri ve resim koleksiyonu ve silahlar, müzede sergilenen değerli koleksiyonlar arasındadır.
Topkapı Sarayı’nda Dış Hazine Bölümü’nde sergilenen, tarihi elmasların en meşhuru ve en büyüğü olarak kabul edilen 86 karatlık Kaşıkçı Elması, etkileyici bir görünüme sahiptir. Elmasın çevresi 49 adet çift sıra halinde iri pırlantayla süslenmiştir ve ziyaretçilerin ilgisini çeken bir eserdir. Armut biçimindeki bu mücevher, dünyanın en nadide taşları arasında yer almaktadır. Ancak bazı elmas uzmanları, 19. yüzyılın başında kaybolan “Pigot Elması” olarak bilinen tarihi bir elmas olabileceği görüşündedir. Yine de, Kaşıkçı Elması’nın 1680’lerin başında Saray Hazinesi’ne satın alınarak girdiği kesindir.
Topkapı Sarayı’nın en önemli hazinelerinden biri olan Topkapı Hançeri, Sultan I. Mahmut tarafından Nadir Şah’a hediye edilmek üzere yaptırılmıştır. Ancak Nadir Şah’ın ölümü üzerine hançer Topkapı Sarayı hazinesinde korunmuştur. Hançerin değeri ve benzersizliği, üzerinde kullanılan zümrüt ve elmas taşlarla süslenmesiyle belirgin hale gelmektedir. Hançerin kabzası üzerinde yer alan üç zümrüt taş, 3-4 milimetre boyutlarındadır. Ayrıca kabzanın en üst kısmında tek parça bir zümrüt taş da bulunmaktadır. Bu muhteşem hançer, dünyanın en değerli hançerleri arasında gösterilmektedir.
Bağdat Köşkü’nde sergilenmeye başlayan Sultan II. Mahmut Tahtı, uzun bir aranın ardından yeniden gözler önüne çıktı. 19. yüzyıl etiketli, Avrupai tarzda tasarlanmış olan saltanat koltuğu, Osmanlı devlet armalı ve II. Mahmut tuğrasını taşıyor.
