Tarihte birçok ekonomik buhran yaşanmış ve bunlar genellikle ciddi ekonomik sıkıntılara yol açmıştır. Büyük Buhran ya da Kara Perşembe, dünya çapında yaşanmış olan en büyük ekonomik kriz olarak bilinir. 1929 ve 1939 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri’nde yaşanan bir ekonomik krizdir ve dünya genelinde etkileri hissedilmiştir. Bu kriz, özellikle hisse senetlerinin değer kaybetmesi sonucu başlamış ve büyük bir ekonomik çöküşle sonuçlanmıştır. Kara Perşembe olarak da bilinen bu olay, tarihe önemli bir iz bırakmış ve ekonomi tarihindeki en büyük krizlerden biri olarak kabul edilmiştir.
I. Dünya Savaşı’nın ardından, Amerika Birleşik Devletleri hızla güçlenerek her alanda büyük bir güç haline gelmiştir. Bu dönemde, zor durumda olan Avrupa’nın aksine birçok sektörde üretim artışı yaşanmış ve bu durum, bir tüketim toplumu oluşmasına olanak sağlamıştır. Tüketimin artmasıyla birlikte, hisse senetleri de değer kazanmış ve 1929 yılına gelindiğinde New York borsası hızla büyümüştür.
1929 yılının ortasından itibaren tüketim azalmaya başlamış ve bunun sonucunda ekonomik kriz yaşanmıştır. Kriz ilk kez 3 Ekim günü birkaç büyük şirketin hisse senetlerinde değer kaybı yaşanmasıyla kendini göstermiştir. Yaşanan bu değer kaybı, kalabalık yığınları paniğe sevk etmiş ve 24 Ekim Perşembe günü borsada satılan yaklaşık 13 milyon hisse senedi ile birlikte borsa büyük bir çöküş yaşamıştır. Çöküşle beraber krizin ilk olarak ortaya çıktığı gün olan 24 Ekim 1929 Perşembe günü, ‘’Kara Perşembe’’ olarak adlandırılmıştır.
Büyük Buhranın Sebepleri
Bankaların kötü bir yapılanma ile kurulmuş olması ve denetleyen bir kurumun olmaması, bankaların özgürce kredi dağıtıp geri alamaması gibi nedenler Büyük Buhran’ın ortaya çıkmasına sebep olmuştur. Ayrıca, yaklaşık 200 büyük holdingin ABD ekonomisinin %50’sine sahip olması da bu krize yol açan diğer bir faktördür.
ABD’nin I. Dünya Savaşı sonrasında İngiltere ve Almanya’dan aldığı savaş tazminatını altın olarak almak istemesi, ancak yaşanan altın sıkıntısı nedeniyle tazminatın tahsil edilememesi de bu krize katkıda bulunmuştur.
Borsanın çökmesiyle birlikte bankaların çökmesi ve insanların bankalardaki paralarının ortadan kaybolması, halkın tüketimini azaltmış ve piyasada paranın dönmemesi sonucu uzun yıllar sürecek olan bir ekonomik buhran dönemi yaşanmıştır. Bu kriz ortamı da kısa süre içinde tüm dünyaya yayılmıştır.
Büyük Buhranın Sonuçları
Borsadaki çöküş, bankaların ve şirketlerin iflas etmesine yol açarak ekonomik krizin büyümesine neden olmuştur. Yatırımlardaki büyük düşüş, işsizlik oranının önemli ölçüde artmasına sebep olmuştur. Yalnızca 1931 yılında Amerika Birleşik Devletleri’nde 6 milyon kişi işsiz kalmıştır. Tarım sektöründe yaşanan kriz nedeniyle çiftçilerin %25’i topraklarını kaybetmiştir.
1929 ile 1932 yılları arasında Amerika Birleşik Devletleri’ndeki fabrikaların yarısı kapanmıştır. Kriz kısa sürede diğer ülkelere de sıçramış, özellikle İngiltere ve Almanya’da işsizlik oranı %30’lara çıkmıştır. Uluslararası ticaret hacmi %60 oranında azalmıştır. Bu küresel ekonomik kriz, II. Dünya Savaşı’nın çıkmasında önemli bir rol oynamıştır.
Türkiye’ye Etkileri ve Alınan Önlemler
1929 Dünya Ekonomik Krizi, Türkiye’yi de etkilemiş ve ülkede devletçi bir ekonomi politikası benimsenmesine yol açmıştır. Kriz nedeniyle işsizlik ve dış ticaret açığı artmış, halkın alım gücü düşmüştür.
Türkiye, bu zorlu dönemde çeşitli önlemler almıştır. Bunlar arasında dış ödemelerde takas yöntemi kullanılması, ihracatın teşvik edilmesi ve ihraç mallarında standartların sağlanması yer almaktadır. Ayrıca, ihracat mallarında kalite kontrolü zorunlu hale getirilmiş ve bu görev Türk Ofis adlı kuruma verilmiştir. Bu önlemler sayesinde Türkiye, krizden en az zararla kurtulmaya çalışmıştır.
