Günümüzde, yiyecekleri korumak için vazgeçilmez olan buzdolaplarının evlerimizi nasıl işgal ettiğini düşündüğümüzde, buzlukların kökeni gerçekte oldukça yakın bir tarihe dayanır. İlk ev tipi buzdolabı, 1813 yılında icat edildi. Ancak, mekanik düzenekleri, elektrik gücünü kullanmayı içeren bu modern cihazları bir kenara bırakıp yiyeceklerin uzun süre saklanması gerekliliği gerçeğine odaklandığımızda, düşük sıcaklıkların veya soğuk ortamların yiyeceklerin bozulmasını engellemek için binlerce yıl öncesinden bilindiğini görebiliriz.
Pers İmparatorluğu döneminde inşa edilen ve bugün hala ayakta durabilen Yakçallar adı verilen yapılar, bu bilgelik mirasının parlak bir örneğidir. MÖ 400 civarında inşa edilen bu yapılar, elektriğin keşfinden binlerce yıl önce bile, sıcak Pers çöllerinde yiyecekleri korumak amacıyla buzların erimesini engellemek ve saklamak için kullanıldılar.
Yakçalların Özellikleri ve Soğutma İşlemi
Yaklaşık olarak 18-20 metre yüksekliğe ulaşan Yakçallar, adeta devasa birer kubbe izlenimi veriyor. Özel bir karışım ile üretilen çamur kullanılarak inşa edilen Yakçallar’ın duvarları da aynı malzemeden yapılan oldukça kalın tuğlalarla örüldü. Ayrıca, bu yapıların yer altında 5 bin metreküp kapasiteli alanları bulunuyor ve bu alanların duvarları, yüzeydeki duvarlara göre daha kalın bir yapıya sahip. Çamur duvarların bu kalınlığı, Yakçal’ın tabanına kadar ulaşabiliyor.
Yakçalların inşasında kullanılan özel karışımı “sarooj” olarak adlandırıyoruz. Pers kültürüne özgü olan sarooj harcında, kum, kil, yumurta akı, kireç, keçi tüyü ve kül bulunduğu biliniyor. Bu malzemelerin birleşimiyle elde edilen sarooj, içerideki ısıyı dışarıya geçirmezken aynı zamanda suya dayanıklıdır. Devasa buzdolapları için daha iyi bir seçenek düşünülemezdi.
Yakçallar, çöl sıcağına karşı etkili bir çözüm sunmalarının altında yatan temel prensipleri nedeniyle karmaşık bir yapıya sahip oldukları düşünülebilir. Ancak, çalışma prensipleri oldukça basittir. Soğutma işleminde buzlar önemli bir rol oynar. Buzlar, yağmur sularının toplandığı depolardan ya da geceleri dondurulan yer altı tünelleri aracılığıyla elde edilebilir.
Yakçalların soğutma işleminin yanı sıra, içerideki hava sirkülasyonunu sağlama görevi de vardır. Bu döngü, Perslere özgü rüzgâr tutucularının sistemine benzer bir yapı ile gerçekleştirilir. Temel olarak, bina içindeki sıcak havanın dışarıya atılması ve böylece dolaşımın sağlanması, içeriyi serin tutma mantığına dayanır.
Binlerce yıl önce inşa edilen bu yapıların bir kısmı hala ayakta ve dokunulmamış durumda bulunuyor. Pers İmparatorluğu’nun hüküm sürdüğü topraklardan gelen İran, Afganistan ve Tacikistan’da, bu tür devasa soğuk depolama yapılarına “yakchal” adı verildiğini görebilirsiniz.
