At nalı yengeçleri, denizlerin derinliklerinde milyonlarca yıl boyunca varlıklarını sürdüren yaşayan fosiller olarak bilinir. Ancak bu kadim canlılar, sadece evrimsel geçmişleriyle değil, mavi kanlarıyla da dikkat çekiyorlar. İlaç sektöründe devrim niteliğinde bir role sahip olan bu mavi kan, mikroskobik düzeydeki bakterileri tespit etme ve onları hapseden eşsiz özelliklere sahip.
Peki, at nalı yengeçlerinin kanı neden bu kadar değerli ve bu hayvanlar biyomedikal endüstrisinin gizli kahramanları haline nasıl geldiler? Bu yazıda, at nalı yengeçlerinin mavi kanının hasadını, bunun tıbbi uygulamalardaki önemini ve bu sürecin yengeçler üzerindeki etkilerini keşfedeceğiz.
Yaşayan Fosil At Nalı Yengeçlerinin Özellikleri
Limulidae, nal yengeci veya at nalı yengeci olarak bilinen, deniz ve acı su ortamlarında yaşayan Limulina alttakımına ait bir hayvan familyasıdır. Ancak, gerçek yengeçler gibi kabuklular şubesine ait olmadıklarından, yaygın olarak kullanılan isimleri yanlıştır ve yengeç değillerdir.
Yumuşak kumlu veya çamurlu tabanlı sığ sularda ve çevresinde yaşayan at nalı yengeçleri, ilkbahar gelgitlerinde gelgit bölgelerinde görülürler. Özellikle Asya’da yemek olarak tüketilen bu yengeçler, ayrıca balık yemi, gübre ve bilimsel araştırmalar için kullanılırlar. Ancak, 2000’li yıllarda kıyı habitatlarının tahrip edilmesi ve aşırı avlanma nedeniyle nüfusları azalmaya başlamıştır.
450 milyon yıl önce ortaya çıktıkları düşünüldüğünde, at nalı yengeçleri yaşayan fosil olarak kabul edilir. 2019 yılında yapılan moleküler analizlere göre, at nalı yengeçleri örümceğimsiler sınıfındaki Ricinulei familyasıyla yakın akrabadır.
At nalı yengeçleri, genellikle kıyı yakınlarında deniz tabanında yaşarlar. Çiftleşme zamanı geldiğinde sığ sularda yüzerler ve bu sırada avcılar tarafından yaşam alanlarından çıkarılarak avlanırlar. Bu canlılar, aşırı sıcaklık ve tuzluluk gibi zorlu şartlara dayanabilen özel adaptasyonlara sahiptirler. Ortalama olarak 20-40 yıl yaşayabilen bu canlılar, bilinçsiz avlanma nedeniyle nesli tehlike altındadır.
At Nalı Yengeçlerinin Mavi Kanı
At nalı yengeçleri, kanlarında oksijen taşımak için hemosiyanin kullanır ve hemosiyanindeki bakır nedeniyle kanları mavidir. Kanlarında, patojenlere karşı savunma amacıyla amebositler bulunur. Amebositler, omurgalıların beyaz kan hücrelerine benzeyen bir yapıya sahiptir.
Limulus polyphemus’un kanından elde edilen amebositler, tıbbi uygulamalarda bakteriyel endotoksinlerin tespiti için kullanılan Limulus amebosit lizatın (LAL) üretilmesinde kullanılır. Bu nedenle, at nalı yengeçleri toplanıp kanları alındıktan sonra tekrar denize bırakılır. Çoğu bu süreçte hayatta kalsa da ölüm oranı, alınan kan miktarına ve taşınma sırasında yaşadıkları strese bağlı olarak değişir. Kan alındıktan sonra ölüm oranı tahminleri %3-15 ile %10-30 arasında değişmektedir.
Kan alınması, dişi at nalı yengeçlerinin yumurtlayacakları yumurta sayısını azaltabilir veya yumurtlamalarını engelleyebilir. Biyomedikal endüstrisine göre, kanı %30 oranında alınan at nalı yengeçleri, geri gönderilmeden önce okyanustan bir ila üç gün uzak kalırlar. Solungaçları nemli kaldığı sürece dört gün karada yaşayabilirler. Bazı bilim insanları, bazı şirketlerin at nalı yengeçlerini okyanusa geri göndermediğinden ve balık yemi olarak sattığından şüphelenmektedir.
At Nalı Yengeçlerinin Tıp Dünyasında Rolü
Tıp dünyasında önemli bir rol oynayan at nalı yengeci, özellikle bebek mavisi kanıyla dikkat çekmektedir. Bu özel özelliği sayesinde, mikropları tespit etme kabiliyeti sayesinde pek çok ilacın ve tıbbi cihazın güvenilirliğini test etmede kullanılır. Ayrıca kabuğundaki bazı maddeler, ilaçlar ve ameliyat dikiş ipliklerinin yapımında da kullanılır.
At nalı yengecinin mavi kanı, tıbbi malzemelerin sterilliğini ve toksisitesini test etmek için önemli bir rol oynar. Dünya genelinde sadece beş laboratuvar tarafından üretilen bu mavi kan, litre başına binlerce dolar değerindedir. Yengeçlerin kanını toplayan bu beş firma: Associates of Cape Cod, Lonza, Wako Chemicals, Charles River Endosafe ve Limuli Labs.
Kanser teşhisinde de kullanılan bu kan, insan hayatı için kritik öneme sahiptir. Mavi kanı ve benzersiz özellikleriyle at nalı yengeci, tıp dünyasında devrim niteliğinde olan birçok keşfin temelini oluşturmuştur. Her yıl yaklaşık yarım milyon At nalı yengeci, yakalanır ve canlı olarak kanları alınır.
At nalı yengecinin kanında bulunan amebositler adlı hücreler, mikroskobik düzeyde dahi bakteri varlığını algılayabilir ve onları hapsedebilen özel bir kimyasal içerirler. Bu özelliği kullanarak, ilaç firmaları kanı işleyerek içerdikleri koagülan adlı kimyasalı elde ederler. Koagülan, kanla temas eden herhangi bir karışımda bulunan bulaşmayı tespit etmek için kullanılır. Eğer sıvıda tehlikeli bakteri endotoksinleri varsa, at nalı yengeci kanı özütü hemen bir pıhtıya dönüşür. Bu pıhtı, bilim insanı Fred Bang’in “jel” olarak adlandırdığı bir maddeyi oluşturur.
Bakteriyel kontaminasyon olmadığında ise, pıhtılaşma gerçekleşmez ve solüsyonun bakterisiz olduğu belirlenir. Bu basit ve hızlı bir test olan LAL (Limulus amebocyte lysate) testi, muhtemel bulaşıcı maddeleri tespit etmek için kullanılır ve eskiden kullanılan “büyük tavşan kolonileri” üzerinde yapılan daha uzun ve pahalı testlerin yerini almıştır. İlaç firmaları, bu yeni yöntemi hem daha hızlı hem de daha maliyet etkin buldukları için tavşan testlerinden vazgeçmişlerdir.
At Nalı Yengeçleri, Tarih Boyunca Farklı Amaçlar İçin Kullanılmıştır
At nalı yengeçlerinin bedenleri, tarih boyunca farklı amaçlar için kullanılmıştır. Örneğin, “yengeç gübresi” olarak bilinen bu hayvanlar, geçmişte tarım alanlarını zenginleştirmek için kullanılmıştır. 20. yüzyılda özellikle Delaware Körfezi çevresinde organize bir endüstri haline gelmişlerdir. Yengeçler buğulanarak öğütülmüş ve tarım arazilerine yayılmak üzere kullanılmıştır. Kalanlar ise hayvan yemi olarak domuzlara verilmiştir. Bu amaçla milyonlarca yengeç avlanmıştır.
Ancak 1970’lerde, at nalı yengeçlerinin popülasyonu insan etkisiyle azalmaya başlayınca, gübre endüstrisi de gerilemiş ve sonunda ortadan kaybolmuştur. Ancak 1990’larda, balıkçılar büyük salyangozları avlamak için at nalı yengeçlerini yem olarak kullanabileceklerini fark edince, yengeç avcılığı yeniden canlanmıştır.
Kan Hasadı Yöntemi Hayvanlara Zarar Verip Onları Öldürmüyor
Biyomedikal at nalı yengeci toplayıcıları, yengeçleri avladıktan sonra laboratuvara getirir ve hayvanların kalpleri çevresindeki dokuda bir delik açarak kanlarının %30’unu alırlar. Bu kan, Limulus amebocyte lysate (LAL) adı verilen bir ürün elde etmek için kullanılır.
At nalı yengeçleri, biyomedikal amaçlar için yakalandıktan sonra tekrar denize bırakılmaları için uzak bölgelere götürülürler. Bu süreç genellikle 24-72 saat arasında sürer. Endüstri temsilcileri, bu işlemin yengeçlerin büyük bir kısmının ölmediğini iddia etmektedirler. Ancak tahminlere göre, kanatılan yengeçlerin %10 ila %30’u bu süreçte hayatını kaybedebilir. Bu süreci insanların kan vermesine benzetebiliriz; yengeçler, biraz besin aldıktan sonra genellikle iyileşirler.
Ancak bazı araştırmacılar, biyomedikal amaçlarla yoğun şekilde avlanan bölgelerde (örneğin Massachusetts’teki Pleasant Körfezi gibi), yengeçlerin çok az dişi yumurtladığını fark etmişlerdir. Bu durum, yengeçlerin kanatılma sürecinin belki de onları öldürmemekle birlikte olumsuz etkilediğini düşündürmektedir.
New Hampshire ve Plymouth Eyalet Üniversitelerindeki araştırmacılar, bu hipotezi test etmek için çalışmalara başlamışlardır. Kanatılan dişi at nalı yengeçlerine ivmeölçerler takarak, bu sürecin hayvanların davranış ve fizyolojileri üzerindeki etkilerini incelemişlerdir. Elde ettikleri bulguları, “The Biological Bulletin” dergisinde yayımlanan bir makalede açıklamışlardır. Araştırmaları, yengeçlerin kanatılma sürecinin onları daha uyuşuk, yavaş ve akranlarına göre akıntıyı daha az takip eden bir hale getirdiğini göstermektedir.
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYINIZ!
