El Hamra Sarayı; İspanya’nın Endülüs Bölgesi’nde Granada şehrinde yer almaktadır. Kırmızı Saray olarak da bilinen El Hamra, İslam mimarisinin günümüze ulaşan en önemli yapıtları arasındadır. Avrupa’daki İslami eserler arasında en önemlisi kabul edilen saray, Dünyanın 7 harikasından biri olarak nitelendirilmektedir. Stratejik olarak bütün Granada’ ya hâkim bir konumda bulunan El Hamra, UNESCO Dünya Kültür Mirası Listesi’nde yer almaktadır. Binlerce odası bulunan saray, kendine has mimari yapısını görmek isteyen yüzlerce turist tarafından ziyaret edilmektedir.
İsmini kırmızı duvarlarından alan El Hamra, Arapçada ‘’kırmızı saray’’ anlamına gelmektedir. Sarayın yapımında kullanılan kil harcının kızıla çalan rengi sebebiyle, özellikle güneşin batışı esnasında kızıl bir renge bürünmektedir. Olağanüstü görüntüsü sebebiyle, bin bir gece masallarında anlatılan gerçeküstü saraylara benzetilmektedir. Sarayda taş, tahta işlemesi, mozaik ve çini başta olmak üzere çok sayıda el sanatı dalından örnekler yer almaktadır.
Yahya Kemal Beyatlı; 1929 yılında İspanya’da elçilik yaptığı dönemlerde, saray ile ilgili yazmış olduğu yazısında şu ifadelere yer vermiştir:
”El-Hamra’ya basit bir dış kapıdan giriliyor. Girerken harikulade bir mekân içine girileceğinin farkına bile varılmıyor. Girdikten sonra bir âlemden başka bir âleme geçmiş, sanki bir rüyanın ortasına düşmüş gibi gözlerimi kapadım ve açtım, öylesine bir hayret içindeydim. Bu şaşkınlık daireden daireye geçtikçe arttı. Nazar değmemiş bir beyazlık içinde, sülüs bir yazı sarmaşığı gülümseyen bir güzellikle bütün duvarları sarmış; nakışın ve oymanın hudutsuz oyunları, tavanların derinliklerine kadar her tarafı örtmüş, ama her taraf yine de bembeyaz görünüyor. Dünyanın hiçbir yerinde Allah adını bu kadar çok zikreden sütun, kemer, kubbe, tavan, kapı ve duvara sahip başka bir saray bulmak mümkün değildir.”
El Hamra Sarayı’nın Tarihi
El Hamra Sarayı, Granada ‘da hüküm süren Endülüs Müslümanlarından Nasıriler’ in kurucusu olarak kabul edilen Nasiri Hanedanlığına aittir. İslami Arap mimarisi anlayışı ile yapılan saray tarihte kale olarak kullanılmıştır. MS. 889 yılında Roma Dönemi surlarının üzerine küçük bir kale olarak inşa edilmiş, 13. yüzyıla kadar herhangi bir onarım yapılmamıştır. Bugünkü görünümüne ise Gırnata Emiri Muhammed Nasır tarafından ulaştırılmıştır. Yapımı 250 yılda tamamlanan El Hamra sarayı, Endülüs mimarisinin taş oymacılığının en muazzam örneklerinden biridir.
Nasırilerin Hükümdarlığı süresince saraya eklemeler yapılarak daha da büyütülmüştür. 1333 yılında Gırnata Sultanı I. Yusuf tarafından kale, hükümdarlık sarayına dönüştürülmüştür. 1492 yılında bölge Hristiyan hâkimiyetine girmiştir. Saray içerisine Hristiyan motifleri ve Rönesans mimarisi izlerini taşıyan eklemeler yapılmıştır. 1492 yılında Gırnata’nın düşmesinden sonra V. Karl Sarayı’nın yapımı için El-Hamra’nın bir kısmı yıkılmıştır. Sarayın yıkılan bölümlerinin neler olduğu tam olarak bilinmemektedir.
El Hamra Sarayı’nın Özellikleri
El Hamra Sarayı, İslam medeniyetinin insanlığı ulaştırabileceği en yüksek noktalardan biri olarak kabul edilmektedir. Saray; çevreye olan uyumu, yapısı, farklı süslemeleri, yaşanan mekânlar ile su ve yeşilliğin ahenk içinde buluşması gibi her ayrıntısı hesap edilerek yapılmıştır. Sarayda hepsi belli bir sıraya göre dizilmiş birbiriyle bağlantılı odalar, salonlar, mekânlar arasında avlular, yeşillikler, fıskiyeli havuzlar, çeşmeler ve bahçeler bulunmaktadır. Farklı dönemlerde eklemeler yapılması sebebiyle, sarayı oluşturan çeşitli binaların her birinin ne zaman yapıldığı tam olarak bilinmemektedir.
El Hamra Sarayı Allah’ın tek ve galip olduğunu tüm dünyaya haykıran bir saray olarak tanımlanmaktadır. Sarayın yapımında çalışan işçiler saraya girerken abdest alırlar, abdestsiz taş üstüne taş koymazlarmış. Sarayın tüm oda ve salonlarında ”Allah’tan başka Galip yoktur” anlamı taşıyan Arapça cümle yer almaktadır. Sarayın duvar, kapı, kubbe, tavan gibi yapılarında Allah adı çokça zikredilmektedir. Sarayın çatı, kubbe ve kemerleri ahşaptan yapılmıştır. Duvarları yüzlerce çeşit geometrik desenlerle süslenmiş seramiklerle yapılmıştır. Saray içerisinde Mersinli avlusu, Aslanlı avlusu, Mahkeme divanhanesi, iki kız kardeşler salonu, elçiler salonu, Cennet bahçeleri, cami ve hamamlar mevcuttur. Aslanlı avlusunda İspanyollar tarafından tahrip edilen sultan mezarları kısmı yer almaktadır.
Tarihte bu saray, uzun yıllar kendi haline bırakılmış ve evsizler tarafından barınak olarak kullanılmıştır. Bu dönemde bakımsızlık sebebiyle bazı yerlerinde bulunan duvar kabartma süsleri dökülmüş, kapı ve pencereleri tahrip olmuştur. Hatta sarayın divan odası olarak bilinen idari bölümünün avlusu, koyun ağılı olarak kullanılmıştır. Daha sonra 19. yüzyılın sonunda restorasyon çalışmaları başlamış, 20. yüzyılda eski ihtişamına kavuşturularak ziyarete açılmıştır.
