Kapılıkaya Kaya Mezarı; Türkiye’nin Çorum ilinin yaklaşık 27 kilometre kuzeyinde, Lâçin ilçesi Kırkdilim mevkiinde yer almaktadır. Anıtsal kaya mezarı, derin vadilerin oluşturduğu engebeli bir arazi üzerinde, oldukça sarp bir kayalıkta yer almaktadır. Bulunduğu konumu ve ilginç yapısı ile görenleri şaşırtan Kapılıkaya, gizemini korumaya devam etmektedir. Bölgede kapıyla ilgili çeşitli rivayetler anlatılırken, taş kapının hikâyesi tam olarak bilinmemektedir.
Anıtsal bir mezar olduğu düşünülen yapının, Helenistik dönemde yaşayan komutan İkezios’a ait olduğu bilinmektedir. Yüksek bir kayaya oyularak yapılan mezar, MÖ II. yüzyıla tarihlenmektedir. Kaya mezarının kapısı, kuzeye doğru uzanan bir kaya bloğunun burun kısmının kuzeybatı köşesinde yer almaktadır. Vadi tabanından 65 metre yükseklikte bulunan bu mezar, bir platform üzerinde yer almaktadır. Bu platformdan 8 basamakla 2. platforma, oradan da 12 basamakla mezar önündeki platforma geçilebilmektedir. Mezar odasının kapısı üzerinde “İkezios” yazısı yer almaktadır. Mezar odasının duvarlarında ise, girişin sağında ve solunda niş şeklinde oyulmuş ölü tasvirleri bulunmaktadır.
Anıtsal mezar Çorum-Osmancık karayolu üzerinde bulunmasına rağmen tanıtımı yeterince yapılmamıştır. Yoldan rahatlıkla görülebilen kayanın yanına varmak için, zahmetli bir yürüyüş yapmak gerekmektedir. Hakkında pek fazla bilgi bulunmayan kaya mezarının, araştırmacılar dışında çok fazla ziyaretçisi yoktur. Fakat komutan İkezios’a ait olan mezarda, önemli mücevher ve altın olabileceğini düşünen define avcıları tarafından yoğun ilgi görmektedir. Bölgede çeşitli kazılar gerçekleştiren defineciler, kaya mezarında hasarların oluşmasına sebep olmuştur. Hatta kapıyı açmak için üzerine dinamit yerleştirerek patlatmaya çalışmışlardır. Anıt mezar, 2010 yılında Kültür ve Turizm İl Müdürlüğü tarafından restore edilerek turizme kazandırılmıştır.
Tek parça kayadan oyularak yapılan devasa kapı, gizemli bir görüntü oluşturmaktadır. Bu sebeple hakkında, halk arasında birtakım söylentiler dolaşmaktadır. Mağaraya giren definecilerden birinin kaybolduğu ve bir daha kendisinden haber alınamadığı dile getirilmektedir. Aynı zamanda kapının arkasında bir tünel olduğu ve bu tünelin Amasya’da sona erdiği anlatılmaktadır. Kapıdan giren bir kişinin Amasya’dan çıktığı söylenmektedir. Anlatılanları destekleyecek herhangi bir kanıt bulunmamakla beraber, kapı görkemli yapısı ve manzarasıyla görülmeye değecek yerler arasındadır.
