Dede Korkut Hikâyeleri ve Özellikleri

Dede Korkut Hikâyeleri; Orta Asya’da yaşamış olan en büyük Türk topluluğu Oğuzların destanını anlatan hikâyelerdir. Dede Korkut Kitabı’nda yer alan bu hikâyeler; göçebe Türk halklarının sosyal yaşam tarzları ve İslam öncesi inançları konusunda, önemli bilgiler içermektedir. Türkiye, Azerbaycan ve Türkmenistan olmak üzere Oğuz kökenli Türk topluluklarının ortak kültürel mirasıdır. Orta Asya’da şekillenmeye başlayan Dede Korkut Hikâyeleri, Türklerin Müslüman olmasından ve Anadolu’ya gelmesinden sonra din ve çevre motiflerine göre bazı değişikliklere uğramıştır.

Sözlü edebi bir ürün olan Dede Korkut Hikâyeleri, 14. veya 15. yüzyılda kim olduğu bilinmeyen bir yazar tarafından yazıya geçirilmiştir. Esere ismini veren Dede Korkut, Türklerin Şamanizm’e inandığı yıllarda, Kopuz çalmayı öğreten hocadır. 12 destansı hikâye ve bir önsözden oluşan kitabın asıl ismi “Kitab-ı Dede Korkut Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan” (Oğuzların Diliyle Dede Korkut Kitabı)’dır. Türk töresine ait pek çok konunun işlendiği kitapta, birçok halk kahramanının mücadelesi güzel ve hikmetli sözlerle anlatılmaktadır.

Dede Korkut Kitabının Nüshaları

Dede Korkut kitabının içerdiği 12 hikâyenin büyük bölümü, ilk defa 10. ve 11, yüzyılları arasında Oğuzların eski yurdu olan Seyhun Nehri boylarında ortaya çıkmıştır. 11. yüzyılda Oğuzların Kuzey İran, Güney Kafkasya ve Anadolu’yu ele geçirmeleri ile birlikte Yakın Doğu’ya gelmiştir. Kitapta bulunan hikâyelerin çoğu, Doğu ve Güneydoğu Anadolu’nun iki büyük nehri olan Dicle, Aras Nehri’nin kollarından Karadere ve Dereşam suyu civarında geçmektedir. Eserin Erzurum, Kars çevresinde hüküm süren Akkoyunlular zamanında yazıya geçirildiği tahmin edilmektedir.

Destan döneminden halk hikâyeciliğine geçişin en önemli eseri olan Dede Korkut Hikâyelerinin günümüzde iki nüshası bulunmaktadır. “Kitab-ı Dede Korkut Ala Lisan-ı Taife-i Oğuzan” ismini taşıyan nüshası tamdır ve 12 hikâye içerir. Bu nüsha Almanya Dresden kitaplığında yer almaktadır. Bilim dünyasına 1815’te Heinrich Friedrich von Diez’in yayımladığı bir makale ile tanıtılmıştır. Von Diez’in Dresden nüshasını kopyalayarak elde ettiği bir kopyası, Berlin Kütüphanesi’ndedir. Bu nüsha Berlin Nüshası olarak adlandırılır.

6 hikâyeden oluşan eksik nüsha ise ”Hikâyet-i Oğuznâme, Kazan Beğ ve Gayrı” (Oğuzname hikâyesi, Kazan Bey ve diğerleri) ismini taşır. Bu nüsha ise Vatikan Kütüphanesinde yer almaktadır. Bu iki kitapta anlatılan hikâyelerin kurgulama tarzı ve dil özellikleri birbirinden farklıdır. Bazı araştırmacılar, iki nüshanın ortak bir nüshaya dayandığı görüşünde olmasına rağmen, bazıları iki farklı anlatıcıdan ayrı ayrı derlenmiş olabileceği üzerinde durmaktadır. Bilinen 12 hikâyeye ek olarak birde tek nüsha halinde 13. hikâye bulunur. ‘’Salur Kazan’ın Yedi Başlı Ejderhayı Öldürmesi’’ isimli tek nüshanın 14. yüzyıla ait olduğu tahmin edilmektedir.

Kitapta Bulunan Hikâyeler ve Özellikleri

Dede Korkut Hikâyeleri; hikmetli sözlerle, öğütler veren bir anlatıma sahiptir. Birbirinden bağımsız 12 öyküden oluşur. Normalde 20’den fazla olan bu hikâyelerin, günümüze sadece 12 tanesi ulaşmıştır. Öykülerin neredeyse tamamı, ‘’destanını anlatmak’’ manasına gelen ”boyuna beyan eder” cümlesi ile başlar. Hem olağanüstü hem de gerçek olayların iç içe geçtiği eser, destan ve halk hikâyesi özelliği gösterir. Eser içerisinde geçen Dede Korkut, meçhul bir halk ozanı olarak anlatılmaktadır. Eserde Oğuzların boylar arasında yaptıkları savaşlar ve kendi iç mücadeleleri anlatılır. Konular kahramanlık, aşk, yiğitlik ve boylar arasında yapılan savaşlardan ibarettir.

Birçok atasözünün de yer aldığı eser, hem şiir hem de düz yazı şeklinde yazılmıştır. Hikâyenin birçok yeri nasihat içermektedir. Anlatılan 12 hikâye arasında çeşitli karakterler yer almaktadır. Bu karakterler arasında en bilinenleri; Bayındır Han, Korkut Ata, Dirse Han ve Boğaç Han, Salur Kazan, Banı Çiçek, Bamsı Beyrek, Kazan Bey, Deli Dumrul, Kazılık Koca, Basat, Tepegöz, Beğil Oğlu Emren gibi karakterlerdir.

Dresden Nüshasında, sırasıyla şu Oğuz hikâyeleri yer almaktadır;
1- Dirse Han Oğlu Boğaç Han
2- Salur Kazan’ın Evi Yağmalanması
3- Kam Büre Bey Oğlu Bamsı Beyrek
4- Kazan Bey Oğlu Uruz’un Tutsak Olması
5- Duha Koca Oğlu Deli Dumrul
6- Kanlı Koca Oğlu Kanturalı
7- Kazılık Koca Oğlu Yegenek
8- Basat’ın Tepegöz’ü Öldürmesi
9- Begin Oğlu Emren
10- Uşun Koca Oğlu Segrek
11- Salur Kazanın Tutsak Olup Oğlu Uruz’un Çıkarması
12- İç Oğuz’a Taş Oğuz Asi Olup Beyrek Öldüğü

Vatikan Nüshasında bulunan altı öykü şu şekildedir;
1- Hikayet-i Han Oğlu Boğaç Han
2- Hikayet-i Bamsı Beyrek
3- Hikayet-i Salur Kazan’ın Evi Yağmalanduğudur
4- Hikayet-i Kazan Begün Oğlu Uruz Han Tutsak Olduğudur
5- Hikayet-i Kazılık Koca Oğlu Yegenek Bey
6- Hikayet-i Taş Oğuz İç Oğuz’a Asi Olup Beyrek