27 Mayıs 1960, Türkiye Cumhuriyeti tarihinde kara bir sayfa olarak yerini almıştır. Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk askeri darbesi olarak bilinen 27 Mayıs Darbesi, aynı zamanda ‘’27 Mayıs Askeri Müdahalesi’’ veya ‘’27 Mayıs İhtilali’’ olarak da anılır. Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes dâhil olmak üzere 592 kişi, Yassıada’da adaletin ayaklar altına alındığı bir dava sürecine tabi tutuldu. Halkın iradesiyle seçilmiş olan Başbakan ve yanındaki görev arkadaşları, darbeciler tarafından idam edildi. Türk halkı, demokrasi şehitlerini asla unutmadı. 27 Mayıs darbesi ve idam kararları, toplumda ve siyasette silinmesi güç izler bıraktı.
Bu darbe, emir komuta zinciri içinde gerçekleştirilmemiştir. Tersine, 37 düşük rütbeli subayın planları doğrultusunda, Tümgeneral Cemal Madanoğlu’nun komutası altında gerçekleştirilmiştir. Kritik noktalardaki askerler ve silahlar, bu subayların kontrolünde olan komuta kademesinin etkisiz hale getirilmesiyle ele geçirilmiştir. Cumhurbaşkanı, Başbakan ve bazı hükümet üyeleri tutuklanmış aynı zamanda 235 general ve yaklaşık 3500 subay (çoğunlukla albay, yarbay, binbaşı) emekliye sevk edilmiştir. Üniversitelerde görevli 147 öğretim görevlisi görevden alınmış ve bazı üniversiteler kapatılmıştır. Bununla birlikte, 520 savcı ve yargıç da görevden alınmıştır.
27 Mayıs Darbesinde Yaşananlar
Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde bulunan bir grup subay, 1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti’nin ülkeyi baskı rejimine ve iç karışıklıklara sürüklediği gerekçesiyle harekete geçti. 27 Mayıs 1960 sabahı ülke yönetimini tamamen ele geçirdi. Kurmay Albay Alparslan Türkeş’in radyodan okuduğu bildiriyle birlikte, askeri cuntanın yönetimi ele geçirdiği tüm Türkiye’ye duyuruldu.
Bildiride, şu ifadeler yer aldı:
“Bugün, demokrasimizin içine düştüğü buhran ve son müessif hadiseler dolayısıyla kardeş kavgasına meydan vermemek maksadıyla Türk Silahlı Kuvvetleri, memleketin idaresini ele almıştır. Bu harekâta Silahlı Kuvvetlerimiz, partileri içine düştükleri uzlaşmaz durumdan kurtarmak ve partiler üstü tarafsız bir idarenin nezaret ve hakemliği altında en kısa zamanda adil ve serbest seçimler yaptırarak idareyi, hangi tarafa mensup olursa olsun, seçimi kazananlara devir ve teslim etmek üzere girişmiş bulunmaktadır.”
Darbenin planlayıcıları ve yürütücüleri olan 37 subay ile Emekli Orgeneral Cemal Gürsel’in liderliğindeki Milli Birlik Komitesi, ülkenin yönetimini devraldı. Anayasa feshedildi ve siyasi faaliyetler askıya alındı. Bu olay, Türkiye’de demokrasiye karşı yapılan ilk darbe olarak tarihe geçti.
Darbe sonrası Cumhurbaşkanı Celâl Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve birçok Demokrat Parti üyesi tutuklandı. Genelkurmay Başkanı Orgeneral Rüştü Erdelhun, İstiklal Savaşı kahramanlarından Ali Fuat Cebesoy, Kore gazisi Tahsin Yazıcı ve eski Genelkurmay Başkanı Nuri Yamut gibi isimler de tutuklananlar arasındaydı. Bu darbenin diğer askeri darbelerden farkı, Türk Silahlı Kuvvetleri içerisinde emir komuta zinciri içinde gerçekleşmemiş olmasıydı. Dönemin genelkurmay başkanı da yönetimi ele geçiren askeri güçler tarafından tutuklanmıştır.
Yassıada’da Kurulan Mahkeme
Milli Birlik Komitesi’nin yönetimi ele geçirmesinin ardından, Demokrat Parti üyeleri tek tek tutuklandı ve Yassıada’ya götürüldü. Yassıada’da, hukukun ayaklar altına alındığı bir mahkeme kuruldu. Yassıada’daki yargılamalar, darbenin ardından 5 ay sonra, 14 Ekim 1960 tarihinde başladı. Bu dava kapsamında, Cumhurbaşkanı Celal Bayar ve Başbakan Adnan Menderes başta olmak üzere, bakanlar ve Demokrat Partili milletvekilleri de dâhil olmak üzere 592 kişi, sanık koltuğuna oturtuldu.
27 Mayıs mahkemeleri, son derece acımasız ve sıkı bir şekilde yürütüldü. Yargılananların aile üyeleri, yakınlarını görmek için salona geldiklerinde, salonun en arka kısmında bekletilirlerdi. Yargılananlara ise arkalarını dönmelerine kesinlikle izin verilmezdi. Bu nedenle aile üyeleri aylarca aynı mahkeme salonunda olmalarına rağmen birbirlerini hiç göremezlerdi. Bu durum, aileler arasında büyük bir ayrılık ve duygusal zorluk yaratmıştır.
14 Ekim 1960’ta başlayan dava, 15 Eylül 1961’de sonuçlandı. Yüksek Adalet Divanı, 15 sanığı idam cezasına çarptırdı. Celal Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkan ve Fatih Rüştü Zorlu dışındaki sanıkların idam cezaları affedildi. Cumhurbaşkanı Bayar’ın cezası, yaş haddi nedeniyle ömür boyu hapis cezasına çevrildi. Dışişleri Bakanı Fatih Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan, 16 Eylül 1961 sabahı, Başbakan Adnan Menderes ise 17 Eylül 1961 öğleden sonra, İmralı Adası’nda idam edildi.
Darbeye karşı konuşmak, idamlar ve Yassıada hakkında konuşmak yasaklandı. 27 Mayıs Darbesi, toplumda uzun süreli bir travma yarattı. Türkiye, bu olayların ardından büyük ekonomik ve siyasi bedeller ödemek zorunda kaldı.
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYINIZ!
Konu ile ilgili ‘’ 12 Eylül 1980 Darbesi: Demokrasinin Unutulmayan Kara Lekesi! ’’ isimli makale için TIKLAYINIZ!
