Sarıkamış Destanı, I. Dünya Savaşı sırasında yaşanmıştır. Kafkasya-Kars, Ardahan-Batum’un işgal edilmesi sebebiyle, Osmanlı ve Ruslar arasında gerçekleşen bir çatışmadır. İşgal edilen yerler vatanın bütünlüğünü tehlikeye sokmuştur. Ruslar durdurulamadığı takdirde, Türk milletinin son kalesi olan Anadolu tamamen kaybedilebilirdi. Rusları Anadolu’dan çıkarmak ve işgal altındaki Türkleri özgürlüğüne kavuşturmak hedeflenmiştir. Aynı zamanda Rus ve Ermeni katliamlarına son vermek istenmiştir. Bu sebeple Türk milleti bir ölüm kalım savaşı vermek için cepheye gitmiştir.
Savaş 22 Aralık 1914 tarihinde gerçekleşmiştir. Osmanlı İmparatorluğu büyük kayıplar yaşamıştır. 60 bin Osmanlı askeri şehit olurken, Ruslardan 30bin kişi ölmüştür. Savaşın en üzücü kısmı ise Osmanlı kayıplarının çoğunun çarpışmada değil de, soğuk havadan donarak ölmesidir. Ruslar 200 Türk subayını ve 7000 eri esir almıştır. 30 top ve 20 makineli tüfek ganimet olarak ellerine geçmiştir.
Sarıkamış Destanında Yaşananlar
Anadolu’dan Rusları temizlemek isteyen Enver paşa, büyük bir güçle Rusları hiç beklemediği yerden vurarak, savaşı kazanmayı hedeflemiştir. Bu sebeple de Allahuekber dağlarını aşmayı planlamıştır. Allahuekber dağları bazı yerleri 2-3 bin rakıma ulaşan yüksek bir dağdır.
Harekât başladığında ısı sıfırın altında -30 dereceleri göstermektedir. Türk askerlerinin ise bir bölümü çölden geldiği için, üzerlerinde yazlık üniformalar bulunmaktadır. 1914 yılının 15-22 Aralık tarihlerinde, Sarıkamış yakınında bulunan Allahuekber Dağları’nda binlerce asker donarak şehit olmuştur.
Kurmay Subay Şerif Bey, ‘’Sarıkamış’’ adlı kitabında o gün yaşananları şöyle anlatmıştır;
“Yol kenarında karların içinde çömelmiş bir asker, bir yığın karı kollarıyla kucaklamış, titreyerek, feryat ederek dişleriyle kemiriyordu. Kaldırıp yola sevk etmek istedim. Beni hiç görmedi. Zavallı çıldırmıştı. Bu suretle şu lanetli buzullar içinde biz belki on bin kişiden fazla insanı bir günde karların altına bıraktık ve geçtik”.
Rus Ordusu Kurmay Başkan Vekili Dük Aleksandroviç Pietroviç Sarıkamış’ta gördükleri hakkında şöyle yazmıştır;
“İlk sırada diz çökmüş 9 kahraman. Mavzerleriyle nişan almışlar, tetiğe asılmak üzereler ama asılamamışlar… İkinci sırada cephane taşıyanlar var, sandıkları bir avuçlamışlar ki, kâinattan hırslarını almak istiyor gibiler. Öylesine kaskatı kesilmişler… Ve sağ başta Binbaşı Nihat. Dimdik ayakta, başı açık, saçları beyaza boyanmış, gözleri karşıda… Allahuekber dağlarındaki son Türk müfrezesini teslim alamadım. Bizden çok evvel, Allah’larına teslim olmuşlardı.”
Binlerce şehit verilerek aşılan Allahuekber dağları sonrasında Sarıkamış kuşatılmıştır. Fakat aşırı soğuk ve açlık yüzünden ele geçirilememiştir.
Sarıkamış Harekâtının Sonuçları
Enver paşa savaştan sonra İstanbul’a dönmüştür. Uzun bir süre Sarıkamış hakkında herhangi bir yayın yapılması yasaklanmıştır. Sansür uygulaması yapılarak herhangi bir haber ya da bildiri yayınlanmamıştır. Savaşta olup bitenleri Osmanlı halkı çok uzun yıllar sonra öğrenmiştir.
Sarıkamış için seferberlik başladığı zaman, Anadolu erzak ve teçhizat yönünden yeterli seviyededir. Fakat subay eksikliği, personel eksikliği ve demir yollarının yapılmamış olması gibi sebeplerle hazırlıklar yeterli seviyede yapılamamıştır. Ayrıca Rus donanması, Türk ordusuna kışlık kıyafet ve silah getiren gemileri batırmıştır. Bu sebeple 3.Ordu savaşı kendi imkânlarıyla sürdürmek zorunda kalmıştır.
Sarıkamış seferberliği ile ilgili hatalar ve ihmaller zinciri olduğu söylenmektedir. Bunun sonucu olarak Sarıkamış harekâtı hazinle sona ermiştir. Ordunun sevk ve idaresinde bir takım sorunlar yaşanmış, 3. Ordu savaş gücünü kaybederek üstünlük Ruslara geçmiştir. İşgal altındaki 3 ili kurtarmak için çıkılan bu seferde, Doğu Anadolu Bölgesi istilaya açık hale getirilmiştir.
93 Harbinin yaralarını henüz sarılmamış iken yeni acılara sebep olunmuştur. Ruslar, Türk halkını orduya destek verdikleri için, bölgede yaşayan binlerce insanı katletmiştir. Doğu illerinde yaşayan Ermeniler kışkırtılarak birçok ilde isyanlar çıkmıştır. Bu sebeple yüzlerce insan daha güvenli görünen yerlere göç etmek zorunda kalmıştır.
Sarıkamış harekâtı, I. Dünya savaşının gidişatını da değiştirmiştir. İngiltere, Rusya üzerindeki baskıyı azaltmak için destek amaçlı Çanakkale Cephesini açmıştır. 1918 yılına gelindiğinde ise Brest-Litovsk Antlaşması ile Sarıkamış ve Kars geri alınmıştır. Fakat Mondros Mütarekesinin şartları gereğince eski sınırlara dönülmüş ve topraklar tekrar elden çıkmıştır.
