Sağlıklı bir toplumun temelini, gebelik ve doğum sürecinde sağlanan doğru bakım oluşturur. Bu nedenle, dünya genelinde aile sağlığını korumak ve geliştirmek için görev yapan ebelik mesleği, toplum için vazgeçilmez bir yer tutar. Dünya genelinde ve ülkemizde her yıl 21-28 Nisan arasında Ebeler Haftası ve 5 Mayıs’ta Dünya Ebeler Günü olarak kutlanarak, ebelik mesleğinin önemi vurgulanır.
Ebelik, tarihin en eski mesleklerinden biridir. Ülkemizde ebeler, köylerden kentlere kadar her yerde, çoğu zaman zorlu şartlar altında hizmet vermektedir. Doğum öncesinde, doğum sırasında ve doğum sonrasında, ana ve bebek sağlığı hizmetleri sunarak yeni doğan bebeklerin dünyaya gelmesine yardımcı olmak, annelerin doğum sancılarını hafifletmek ve uzun süredir beklenen bir bebeğin aileye katılmasını sağlamak gibi önemli sorumlulukları üstlenirler. Ebeler, zorlu görevlerine fedakârlıkla devam ederek sağlık sistemimizin önemli bir parçası haline gelirler.
Dünya Ebeler Günü ve Ebeler Haftası, Türkiye’de farklı etkinliklerle kutlanır. Dünya Ebeler Günü kutlaması, Hollanda’da bulunan Uluslararası Ebeler Konfederasyonu tarafından 1987 yılında önerildi. İlk kez 1991 yılında 7 Mayıs’ta kutlanan Dünya Ebeler Günü, daha sonra her yıl 5 Mayıs’ta sabitlendi. Ülkemizde ise ayrıca Ebeler Haftası kutlaması yapılmaktadır. 21-28 Nisan tarihleri arasında kutlanan Ebeler Haftası, Dünya Ebeler Günü’nden bir hafta öncesine denk gelir.
Ebelik Nedir? Ebe Kelimesinin Anlamı
Ebe kelimesi, öz Türkçe kökenli bir kelime olup Kaşgarlı Mahmut’un Divan-ı Lügat-it Türk adlı eserinde anne anlamında geçmektedir. Köken olarak bebe ve bebek kelimelerinden türemiştir. Dolayısıyla ebe kelimesi öncesinde Türkçe’de anne ve büyükanne gibi anlamlara sahip olmuştur. Meninski’nin Thesaurus adlı eserinde ise ebe kelimesi, günümüzde daha yaygın olan “doğum yaptıran kişi” anlamına gelmektedir. Bu eser, İstanbul Türkçesi’nin 17. yüzyıldaki sesleri ve ses benzeşmeleri üzerine bir referans kaynağıdır.
Ebelik kavramı, doğumla ve annelikle bağdaşmaktadır. Büyükanne, anneanne gibi anlamları, ayrı bir yerde dursa da konumuz olan doğum yaptıran kişi anlamı da bu bağlamdan çok kopuk değildir. Ebelik mesleği, Ebeler Konfederasyonu tarafından gebelik, doğum ve doğum sonrası dönemde kadının bakımını sağlayan, kendi sorumluluğunda doğumu gerçekleştiren, yeni doğan bebeğin bakımını sağlayan ve bunları anne ile işbirliği içinde yürüten bir profesyonel olarak tanımlanmaktadır.
Bugün ebelik mesleği, 4 yıllık teorik ve pratik eğitim veren bir lisans programıdır. Ebelik mesleğinin tarihçesi, usta-çırak şeklinde ilerleyen bir mesleğin bugün akademik eğitim birikimine sahip bir meslek dalı haline gelmesi açısından sevindirici ve güven vericidir. Sağlık Bakanlığı, ebelerin doğum ve yukarıdaki sorumluluklarına ilave olarak 0-6 yaş grubu çocuk beslenmesi ve aşıları, aile planlaması, kişisel hijyen kuralları, ilk yardım, bulaşıcı ve sosyal hastalıklardan korunma konularında hem uygulayıcı hem de eğitici bir rol üstlenirken, doğum ve ölüm istatistik verileri toplanması ve değerlendirilmesi süreçlerine de dahil etmektedir. Her iki tanım, Dünya Sağlık Örgütü (WHO) tarafından yapılan tanım ile de örtüşmektedir.
Ebelik Mesleğinin Tarihçesi
Türkiye’de ebelik mesleği, Osmanlı İmparatorluğu dönemine kadar uzanmaktadır. Osmanlı İmparatorluğu’nda ebelik mesleği, kadınların sağlık hizmetlerine erişimlerini kolaylaştırmak amacıyla kurulan “Darülfünun-u Ebcem” adlı okulda eğitim verilmesiyle daha da gelişti. Bu okul, 1884 yılında İstanbul’da kuruldu ve kadınların eğitimi için açılan ilkokuldu. Ebelik okulunda verilen eğitim, kadınların sağlığı, doğum, emzirme ve bebek bakımı gibi konuları kapsamaktaydı.
Cumhuriyet dönemiyle birlikte ebelik mesleği, modernleşme ve toplumsal dönüşümlerle birlikte yeniden yapılandırıldı. 1926 yılında, Sağlık Bakanlığı tarafından “Kadın Sağlığı Kursu” adı altında ebelik eğitimi verilmeye başlandı. Bu kurslarla ebelik mesleği, sağlık sektöründe daha profesyonel bir konuma getirilerek güncel tıp teknolojilerine entegre edildi.
1960’larda, ebelik mesleği daha da gelişerek, üniversitelerde ebelik bölümleri açıldı ve bu bölümlerde lisans eğitimi verilmeye başlandı. Bugün, Türkiye’de birçok üniversitede ebelik bölümleri bulunmaktadır ve ebelik mesleği, modern tıbbın bir parçası olarak kabul edilmektedir.
Son yıllarda, ebelik mesleği ve kadın sağlığı konuları, toplumsal bilincin artmasıyla birlikte daha da önem kazanmaktadır. Ebelik, sadece doğum sonrası bakım ve sürdürülebilirlik göreviyle sınırlı kalmayıp, kadınların sağlık hizmetlerine erişiminde de önemli bir rol oynamaktadır. Bu nedenle, ebelik mesleği Türkiye’de her geçen gün daha da değer kazanmaktadır.
Türkiye ve Türklerde Ebelik Mesleği
Ebelik, Türk kültüründe önemli bir yeri olan ve her dönemde saygı ile karşılanan bir meslektir. Türklerin tarihinde en kurumsal devlet yapısına sahip olan Osmanlı İmparatorluğu tarihinde de geniş bir yer tutar. Osmanlı’da ebeler üçe ayrılır: Saray ebeleri, kibar ebeleri ve halk ebeleri. Mesleki anlamda çalışma alanları belirlenmiş ebelerin işlerini yaparken kullandıkları ve kendilerine ait doğum iskemlelerine “ebe örekesi” ismi verilirdi. Hekimler, doğum bilgisine sahip olmakla birlikte doğum yaptırmaz, bu işi ebelere bırakırdı.
Ebelik eğitiminin usta-çırak ilişkisinden okul eğitimine ve oradan da bugünkü akademik eğitimine geçişinin başlangıcı 19. yüzyılda gerçekleşti. 1840 yılında Tıp Fakültesi anlamına gelen Tıbbiye’de ebeler için bir meclis kurularak sınavla ebeler alınmaya başlandı ve 1842 yılında 2 yıllık ebelik kursları açıldı. Teorik eğitimlerin hekimler, pratik eğitimlerin ise Avrupa’da ebelik eğitimi almış ebe hocaları tarafından verildiği bu kurslardan yetişenler öğretmenlik de yapmışlardır.
1892 yılında Besim Ömer Paşa tarafından ilk doğum evi açıldı. Bu doğum evinin o zamanki ismi Viladethane idi. 1905 yılında daha büyük kapsamlı Kadırga Viladethanesi açılmıştır. 1920 yılında milli mücadele yıllarında kurulan Büyük Millet Meclisi ile Dr. Adnan Adıvar’ın yönettiği Sağlık Bakanlığı kuruldu ve Kızılay bünyesinde 2 yıllık ebe eğitimleri verilmeye başlandı.
1928 yılında Haydarpaşa Tıp Fakültesi bünyesinde açılan ebelik okulu, ortaokul mezunu kızları eğitmeye başladı ve bu süreçlerin sonunda diplomasız ebelerin doğum yaptırması yasaklandı. Kadın Doğum Kliniği ve Ebe Okulu, 1966 yılında o zamana kadar bünyesinde yer aldığı Cerrahpaşa Hastanesi’nden ayrıldı. 1975 yılında köy ebe okullarının açılması ve eğitim süresinin 3 yıla çıkarılmasından sonra, 1978 yılında ebe-hemşire programı hazırlandı ve köy ebe okulları kapatıldı. Bu tarihten itibaren, Sağlık Meslek Liselerinde ebelik eğitimi verilmeye başlandı ve bu program 4 yıla çıkarıldı. 1985 yılında, Sağlık Meslek Yüksekokullarında 2 yıllık ön lisans programı açıldı ve ebelik, 1997-98 döneminden beri 4 yıllık lisans programı olarak okutulmaktadır.
