Son 12 ay içerisinde, Türkiye ve dünya genelinde olağanüstü olaylar meydana geldi. 2023, köklü sorunlardan kaynaklanan çatışmalara, küresel siyasette önemli değişikliklere ve büyük çaplı doğal afetlere tanıklık etti ve büyük kayıplara sebep oldu. Yıl boyunca medyada geniş yankı uyandıran bazı olaylar şu şekildedir;
İsrail-Hamas Savaşı
7 Ekim’de Hamas’ın Gazze sınırını aşıp İsrail’e düzenlediği saldırıda yaklaşık bin 200 kişi öldürüldü. Gazze’de halen yaklaşık 120 İsrailli rehinenin tutulduğu tahmin ediliyor. İsrail’in bu saldırının ardından Gazze’ye başlattığı şiddetli hava ve kara operasyonu ise sürüyor.
Gazze’de şimdiye kadar öldürülenlerin sayısının 20 bini aştığı düşünülüyor. İsrail, rehinelerin serbest bırakılması için geçici ateşkes isterken Hamas yetkilileri kalıcı ateşkes anlaşmasına varılana kadar başka rehinenin bırakılmayacağını söylüyor.
Rusya-Ukrayna Savaşı
Rus ordusu, 24 Şubat 2022’de başlayan savaşta bu yılın ocak ayında 300 bin yedek askerle takviye edilen güçleriyle Ukrayna’nın doğusundaki Donbass bölgesinde yeniden saldırıya geçti. Moskova, mayıs ayında işgalinden bu yana en uzun ve en kanlı savaşın ardından Bahmut’un ele geçirildiğini duyurdu.
Kiev, Moskova’nın işgal ettiği toprakları geri almak amacıyla haziran ayında karşı saldırı başlattı; ancak sadece güney ve doğudaki birkaç köyü geri almayı başardı.
24 Haziran’da Wagner grubundan isyancı savaşçılar Moskova’ya doğru yürüyüşe geçti. Devlet Başkanı Vladimir Putin’in sert duruşu sonrası geri adım atan grubun lideri Yevgeny Prigozhin, iki ay sonra uçak kazasında öldü. Kiev, Kasım ayı ortasında Rus ordusunu güneydeki Herson bölgesinde birkaç kilometre geri püskürttüğünü iddia etti.
Türkiye ve Fas’taki Depremler
Son yüz yılın en yıkıcı doğal felaketlerinden biri olan 6 Şubat’ta yaşanan depremler hem Türkiye’yi hem de Suriye’yi derinden etkiledi. Resmi kayıtlara göre, Türkiye’de 50 binden fazla kişi hayatını kaybetti. Suriye’de ise 8 binden fazla kişinin bu depremler sonucunda yaşamını yitirdiği tahmin ediliyor. Bu acı verici doğal afet, her iki ülke için de derin izler bıraktı ve büyük kayıplara neden oldu.
Öte yandan, Fas’ın Marakeş bölgesi 8 Eylül’de şiddetli bir depremle sarsıldı. 6.8 büyüklüğündeki bu depremde yaklaşık 3,000 kişi hayatını kaybetti ve 5,600’den fazla kişi yaralandı. Sarsıntı, 3.000 köyde 60.000’den fazla evin zarar görmesine neden oldu. Bu felaket, Fas’ın derin izler bırakan doğal afetlerinden biri olarak tarihe geçti.
Afrika’da Askeri Darbeler ve Sudan’daki Çatışma
Afrika, 2023’te yaşanan iki askeri darbeyle sarsıldı. Sahel ülkesi Nijer’de, 26 Temmuz’da ordunun, “kötüleşen güvenlik durumu” gerekçesiyle yönetimi ele geçirdiği bir darbe yaşandı. Devrilen Başkan Mohamed Bazoum, o zamandan beri konutunda izole bir şekilde tutuluyor.
Gabon’da ise, cumhurbaşkanlığı seçimlerinde usulsüzlüklerin eleştirilmesinin ardından, 30 Ağustos’ta Ali Bongo Ondimba yönetimi askeri bir darbeyle sona erdi. 55 yıllık Bongo iktidarını deviren General Brice Oligui Nguema, askeri yönetimin başına geçerek ülkedeki kurumların daha demokratik olacağı sözü verdi.
Sudan’da ise, 15 Nisan’dan bu yana General Abdel Fattah al-Burhane liderliğindeki ordu ile eski komutan Mohamed Hamdane Daglo’nun paramiliter güçleri arasında devam eden çatışmalar, 10,000’den fazla insanın ölümüne neden oldu.
Fransa, 2022’de Mali ve Orta Afrika Cumhuriyeti’nden ve 2023’te diğer iki eski sömürgesi Burkina Faso ve Nijer’den askerlerini çekmek zorunda kaldı. Bu durum, bölgedeki askeri varlığın azalmasıyla ilgili önemli bir değişikliği temsil ediyor.
Yapay Zeka’nın Hollywood’u Sarsması
Amerikalı senaristler ve oyuncular, daha iyi ücretler ve yapay zekâ (AI) kullanımı için bir çerçeve oluşturmak amacıyla greve gitti. Bu benzersiz eylem, Hollywood tarihinde 1960’lardan beri benzeri görülmemişti.
Grev, Eylül ayında ücretler ve yapay zekâ kullanımına ilişkin belirli güvenceler üzerinde anlaşma sağlanmasıyla sona erdi. Oyuncular, stüdyoların bu teknolojiyi kullanarak ses ve görüntülerini klonlamasından ve bu durumun haklarını ihlal etmesinden endişe duyarak, kasım ayına kadar çekimlere gitmeme kararı aldılar.
Bu altı aylık süreç, ücret artışlarının yanı sıra yapay zekâ kullanımına getirilen yeni sınırlamalarla sonlandı. Grevin ABD ekonomisine en az 6 milyar dolarlık bir maliyeti olduğu tahmin ediliyor.
Rekor Sıcaklıklar ve Kuraklık
Hazirandan ekime kadar süren aylar, Avrupa Gözlemevi Copernicus’a göre tüm dünyada tarihe geçen en sıcak aylar olarak kaydedildi. Bu yoğun sıcaklık dalgaları, kuraklık, yıkıcı yangınlar ve daha şiddetli kasırgaların ortaya çıkmasına yol açtı.
Kanada, tarihi bir orman yangını mevsimi yaşadı; 18 milyon hektardan fazla alan yandı ve 200.000’den fazla insan yerinden oldu. Hawaii’de Ağustos ayında çıkan yangınlar, turistik Lahaina kasabasında 97 kişinin hayatını kaybetmesine neden oldu.
Yunanistan’ın Evros bölgesinde, Avrupa Birliği’nde kaydedilmiş en büyük yangın meydana geldi ve bu yangında en az 26 kişi yaşamını yitirdi. Eylül ayında ise Teselya’nın verimli ovalarında meydana gelen sel felaketi, 17 kişinin ölümüne neden oldu ve bölgeyi ciddi şekilde etkiledi.
Ay’a İniş Gerçekleştirildi
23 Ağustos’ta Hindistan, Chandrayaan-3’ü Ay’ın güney kutbu yakınlarındaki keşfedilmemiş bir bölgeye başarılı bir şekilde indirerek bir kilometre taşına imza attı. Aynı bölgeye Rus sondası Luna-25’in inişi, Moskova’nın 1976’dan bu yana Ay’a gerçekleştirdiği ilk görev olmasıyla dikkat çekti. Bu sondanın bulguları, buz şeklinde su içerdiğini gösterdi.
Daha önce, Ay’a kontrollü iniş gerçekleştiren ülkeler arasında sadece Amerika Birleşik Devletleri, Sovyetler Birliği ve Çin bulunuyordu. Japon start-up şirketi ispace, nisan ayında Ay’a Hakuto-R modülünü indirmekte başarısız oldu. Ancak Japon Uzay Ajansı Jaxa, eylül başında yeni bir Ay görevini başlattı.
İspanyol Futbolunda Uluslararası Öpücük Krizi
Avustralya’da düzenlenen Kadınlar Dünya Kupası’nda, İspanya’nın kupayı kazanmasının ardından dönemin İspanya Futbol Federasyonu Başkanı Luis Rubiales’in, forvet oyuncusu Jenni Hermoso’yu beklenmedik bir şekilde dudağından öpmesi uluslararası bir krize yol açtı.
Jenni Hermoso, bu eylemi kendi adına “cinsiyetçi, uygunsuz ve rıza olmaksızın gerçekleştirilen bir davranış” olarak nitelendirirken, Luis Rubiales ise 10 Eylül’de istifa etmeden önce bu öpücüğün yalnızca “kısmen rızaya dayalı bir jest” olduğunu savundu.
Rubiales, FIFA tarafından futbolla ilgili herhangi bir faaliyetten üç yıl men edilmiştir. Bu olay, futbol dünyasında cinsel taciz ve rıza konularında farkındalığı artırma adına geniş bir tartışma yaratmıştır.
Dağlık Karabağ Savaşı
Azerbaycan, 19 Eylül’de uzun süredir tartışılan, Ermeni çoğunluğun yaşadığı ayrılıkçı bölge olan Dağlık Karabağ’a operasyon başlattı; bu bölge, Bakü ve Erivan arasında otuz yılı aşkın süredir bir anlaşmazlık konusu olmuştu.
Bölgesel yetkililer, 24 saat içinde teslim oldu ve taraflar arasında bir ateşkes sağlandı. Bu saldırıda yaklaşık 600 kişi hayatını kaybetti ve bölgedeki 120 kişilik nüfusun çoğunluğu Ermenistan’a kaçtı. Ardından Ermeni yönetimi kendini feshettiğini duyurdu.
Uluslararası Adalet Divanı, Bakü’den Dağlık Karabağ sakinlerinin “güvenli” bir şekilde geri dönüşlerine izin verilmesini talep etti. Ancak uluslararası arabuluculuk altında yürütülen görüşmeler başarılı olamadı ve sorun hala çözümsüz bir halde devam etmektedir.
Arjantin’li Sıra Dışı Siyasetçi Javier Milei
Arjantin’de, 53 yaşındaki ultra liberal ekonomist Javier Milei, 19 Kasım’daki devlet başkanlığı seçimlerinde Sergio Massa’ya karşı büyük bir zafer elde etti. Sıra dışı siyasetçi Milei, seçim kampanyasını elinde elektrikli testere ile yürüterek dikkat çekti.
Kendisinden “aslan” olarak bahsetti, Papa Francis’i “yeryüzündeki kötülüğün temsilcisi” olarak nitelendirdi ve kürtaj yasasını iptal etmek için referanduma gitmeyi planladığını ifade etti. Ayrıca, insanların kendi hayati organlarını satmalarına izin verilmesi olasılığını da gündeme getirdi. Aşırı sağcı ‘anarko-kapitalist’ olan Javier Milei, Arjantin pesosunun dolar ile değiştirilmesini savunmakta ve Merkez Bankası’nın kaldırılmasını talep etmektedir.
Türkiye’de Seçim
Türkiye’de gerçekleşen Cumhurbaşkanlığı ve 28. Dönem Milletvekili seçiminin ilk turu, 14 Mayıs tarihinde yapıldı. Anketlerin öngörülerine karşın, Cumhur İttifakı Meclis’teki çoğunluğunu rahatça korudu. Cumhurbaşkanı adaylarının ilk turda yüzde 50’ye ulaşamaması nedeniyle seçim ikinci tura kaldı. Recep Tayyip Erdoğan 28 Mayıs’ta yeniden Cumhurbaşkanı seçildi.
Türkiye Merkez Bankası Tarihinde İlk Kadın Başkan
Hafize Gaye Erkan, Türkiye Merkez Bankası’nın tarihindeki ilk kadın başkanı olarak atandı, bu atama sonrasında kabine ve Merkez Bankası’nda çeşitli değişiklikler yaşandı. Mehmet Şimşek, ekonomik bağımsızlık, bütçe disiplini, ekonomik reformlar ve klasik politikaları destekleyen bir isim olarak bilinirken, Nurettin Nebati’nin yerine Hazine ve Maliye Bakanı olarak atandı.
Daha sonra, Merkez Bankası Başkanı Şahap Kavcıoğlu görevden alındı ve yerine Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu Başkanı oldu. Kavcıoğlu’nun yerine, ABD’den Türkiye’ye dönen Hafize Gaye Erkan atandı ve böylelikle Türkiye Merkez Bankası tarihinde ilk kez bir kadın başkan göreve getirilmiş oldu.
İngiltere’de Kral 3. Charles’ın Taç Giyme Töreni
Kral 3. Charles 6 Mayıs’ta İngiltere’nin başkenti Londra’da yapılan törenle tacını giydi. 56 bağımsız ülke ve 2,4 milyar insandan oluşan İngiliz Milletler Topluluğu’nun başkanı ve bu ülkelerin 14’ünde aynı zamanda devlet başkanı olan Charles’ın taç giyme töreni milyonlarca insan tarafından takip edildi. Kral Charles, 1066’dan bu yana taç giyen 40’ıncı hükümdar oldu.
Titan Denizaltısındaki Patlama
Bu yılın en çok ilgi çeken haberleri arasında, Titanik batığını ziyaret ederken kaybolan Titan denizaltısı da yer aldı. 18 Haziran’da Kuzey Atlantik’teki Titanik batığını ziyaret ederken iletişimi kesilen Titan denizaltısının ilerleyen günlerde basınç kaybından kaynaklı içe doğru patladığı ve içindeki beş kişinin hayatını kaybettiği ortaya çıkmıştı.
Her biri yolculuğa katılmak için 250 bin dolar ödeyen bu yolcular arasında Pakistan kökenli İngiliz baba ve oğul Shahzada ve Suleman Dawood bulunuyordu. 1987’de Titanik’e ilk dalan kişi olan 73 yaşındaki Fransız kaşif ve araştırmacı Paul-Henry Nargeolet, kaşif Hamish Harding ve Titan’ın sahibi olan OceanGate’in CEO’su Stockton Rush da Titan’daydı.
Rusya’da Wagner İsyanı
Rusya’da Wagner isyanı olarak bilinen olay, 23 ve 24 Haziran tarihlerinde paralı asker grubu Wagner’in lideri Yevgeni Prigojin’in, askeri konvoyunu Moskova yakınlarına kadar göndererek isyan girişiminde bulunmasıyla gerçekleşti. Bu durum, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin’in liderliğindeki gücün sorgulanmasına yol açtı.
Putin, eski bir müttefiki olan Prigojin’i “ihanetle”, “silahlı isyan çıkarmakla” ve “ülkeye ihanet etmekle” suçladı. Ancak isyan, Cumartesi günü Prigojin’in geri adım atması ve askerlerini geri çekmesiyle son buldu. 23 Ağustos’ta, Prigojin’in özel jetinin Moskova yakınlarında düşmesi sonucunda hayatını kaybettiği açıklandı. Kremlin ise olay sırasında Rusya’nın rolü olduğu yönündeki iddiaları reddetti.
Fransa’da Ayaklanma ve Banliyö Krizi
Fransa’da, 27 Haziran’da Paris’in Nanterre banliyösünde polisin dur ihtarına uymadığı iddia edilen 17 yaşındaki Nahel M.’nin vurularak öldürülmesiyle başlayan olaylar, ülkede büyük bir isyanı tetikledi. Nahel M., paket servis şoförlüğü yapıyordu ve bir polis memurunun trafik kontrolü sırasında kendisine yapılan dur ihtarına uymadığı belirtilen araç içinde göğsünden vurularak hayatını kaybetti.
Bu olayın ardından ülke genelinde patlak veren protestolar, araçların yakılması, molotof kokteylleriyle karakollara, okullara ve belediye binalarına saldırılar gibi şiddet eylemlerine dönüştü.
Fransa’da benzer olaylar daha önce de yaşanmıştı. Geçmiş yıllarda çalışma saatleri, sarı yelekliler hareketi ve emeklilik yaşı gibi konularda çeşitli protestolar gerçekleşmiş ve zaman zaman şiddetlenmişti.
