Neştifan Yel Değirmenleri, İran’ın Horasan Razavi eyaletindeki Neştifan ve ya Nashtifan köyünde yer alan tarihi yapılar arasında öne çıkıyor. Dünyanın en eski yel değirmenlerinden biri olarak bilinen bu yapı, günümüzde hala işlevini sürdürmekte ve enerji üretimi konusunda kısmi başarı elde etmektedir. Bu yel değirmenleri, köylülerin bugün bile buğday öğütmek için kullandığı yeterli miktarda enerji üretebilmektedir.
Nashtifan’daki yel değirmenleri, kil, çamur ve ahşabın en göz alıcı ve en kapsamlı koleksiyonlarından birini oluşturuyor. Bu yel değirmenleri, sanat ile teknolojiyi ustaca birleştirerek zaman içinde insanlığa hizmet etmiştir. İlk kez MS 7. yüzyılda İran’da ortaya çıkan bu yel değirmenlerinin kalıntıları, UNESCO’nun ‘Koruma Altına Alınması Gereken Yerler’ listesinde bulunmaktadır.
Neştifan Yel Değirmenlerinin bulunduğu bölge, uzun yıllardır şiddetli rüzgârlarıyla tanınıyor. Hatta “Neştifan” kelimesinin kökeni, Farsça’da “Fırtınanın Azabı” anlamına gelir. Bu kuvvetli fırtınaların etkisi altında kalan köydeki yel değirmenleri, en azından un üretimini kolaylaştırarak bu güçlü rüzgârlardan faydalanmayı sağlıyorlar. Bölgedeki rüzgârlar o kadar güçlü ki, yerel halk, değirmen taşının hareketsiz kalma olasılığını düşünmüyor bile.
Neştifan Yel Değirmenlerinin Özellikleri
Yapının özelliklerinden biri, sadece bin yıldan fazla bir süre öncesine dayanan köklü tarihinden değil, aynı zamanda yapının konumlandırılmasıyla da dikkat çekiyor. Neştifan Yel Değirmenleri, ekseninin yere dik bir şekilde yerleştirilmiş olması ve pervanelerinin yere paralel bir biçimde olmasıyla öne çıkıyor. Bu özellik, Pers İmparatorluğu döneminde icat edilmiş olup, daha sonraları kuzey Fransa, Doğu İngiltere ve günümüz Hollanda-Belçika topraklarında görmeye alışık olduğumuz modern yel değirmenlerine ilham kaynağı olmuştur.
Ancak, bu iki model arasında önemli bir fark bulunmaktadır: Günümüzdeki modern yel değirmenleri, rüzgârın pervaneleri kaldırarak döndürme prensibine dayanırken, Neştifan Yel Değirmenleri ise rüzgârın kanatları iterek döndürme prensibiyle çalışmaktadır.
Doğal olarak kil, saman ve ahşaptan yapılmış olan Neştifan Yel Değirmenlerinin sayısı yaklaşık iki düzine civarında. Her bir yel değirmeni, sekiz bölmeden oluşuyor ve her bir bölmede altı kanat bulunuyor. Rüzgârla birlikte dönen bu kanatlar, şaftın ve buna bağlı olarak değirmen taşının dönmesini sağlıyor.
Neştifan Yel Değirmenlerinin Geleceği Belirsiz
Bölgedeki rüzgârlar ne kadar şiddetli olursa olsun, Neştifan Yel Değirmenlerinin erken dönem tasarımından kaynaklanan verimlilik sorunları, üretilen enerjinin sadece buğday öğütme amacına hizmet etmesine yol açıyor. Yel değirmenlerinin günümüz standartlarına göre düşük verimliliği, hatta bir jeneratöre bağlanıp bir ampulü bile aydınlatamayacak kadar düşük enerji ürettiği ifade ediliyor. Bu durum, yel değirmenlerinin geleceğiyle ilgili belirsizliklere neden oluyor.
Şu an Neştifan Yel Değirmenlerini kullanan köylüler azınlıkta bulunuyor. Bu kişiler, yel değirmenlerini hala kullanmalarının sebebinin, verimlilik değil, bu tarihi mirası koruma isteği olduğunu belirtiyorlar. İran hükümetinin 2002 yılında Neştifan Yel Değirmenlerini ulusal miras alanı olarak tanıması, en azından yapıların yıkılmasını engelliyor. Ancak bölgedeki insanlar, gelecek nesillerin verimsiz bu yel değirmenlerini kullanmayı bırakması durumunda, bu yapıların atıl kalıp tarihe karışmasından endişe ediyorlar.
