Çatalhöyük Neolitik Kenti; Türkiye’nin Konya ilinin Çumra ilçesinde yer almaktadır. Şimdiye kadar keşfedilen dünyanın en büyük neolitik yerleşim yerlerinden biridir. İnsanların avcılık, toplayıcılık ve göçebe yaşam tarzından yerleşik hayata ve tarım topluluğuna geçtiği neolitik dönemdeki yerleşmelerin başında gelmektedir. Çarşamba çayı olarak bilinen nehrin birikinti konisi üzerine kurulmuştur. Kent, 2012 yılında UNESCO Dünya Kültür Mirasları Listesi’ne eklenmiştir.
Çatalhöyük, ilk olarak 1958’de James Mellaart tarafından keşfedilmiştir. Olağan dışı sanatıyla hayranlık uyandıran kent, MÖ. 7400 ila 6200 yılları arası tarihlendirilmektedir. Medeniyetin ve ziraatın temellerini anlamada uluslararası bir öneme sahiptir. Neolitik dönem yerleşim tarzı ve kent planı hakkında bilgi veren kentin, eşitlik ideallerini yansıttığına inanılmaktadır. 8 bin kişinin yaşadığı düşünülen bu yerleşim yerinde yapılan araştırmalar ilginç sonuçlar ortaya koymuştur. İnsanların biyolojik akrabası olmayan kişilerle aynı evlerde yaşadığı ve beraber gömüldüğü, sembolizmin ve sanatın da çok geliştiği ortaya çıkmıştır.
Çatalhöyük’te Yapılan Çalışmalar
Mezopotamya ve Ortadoğu dışında yerleşik yaşama geçilen ilk yerlerden biri olan Çatalhöyük, 9 bin yıllık tarihe sahiptir. İlk kez 1958 yılında keşfedildikten sonra, 1961 ve 1965 yılları arasında 4 sezon boyunca ilk kazılar gerçekleştirilmiştir. Çatalhöyük’ün ortaya çıkarılmasından sonra devam eden kazı çalışmalarına, 22 farklı ülkeden binlerce araştırmacı katılmıştır. Araştırmalar ilk defa Ortadoğu’nun dışında bir yerde, yerleşik hayatın bulunduğunu ortaya çıkarmıştır.
Neolitik Kent; daha uzun olan ve 18 katmandan oluşan Neolitik döneme ait Doğu Höyüğü ve Kalkolitik döneme ait kültürel özellikler gösteren Batı Höyüğü olmak üzere iki höyükten oluşmaktadır. Ortaya çıkarılan her katman farklı bir döneme ait özellikler ortaya koymaktadır. Yerleşimin, yani şehirciliğin en iyi bilinen dönemi 7. ve 11. katmanlardır. Duvar resimleri ise en erken dönemi 10. katman, en geç dönemi 11. katmanda bulunmuştur. En güzel ve gelişmiş olanları ise 7. ve 5. katmanlardadır.
Çatalhöyük’ün Sıra Dışı Mimarisi
Çatalhöyük’ün en dikkat çekici yönlerinden biri mimarisidir. İçlerine çatıdan gerilen, sokağı olmayan ve birbirine bitişik olarak yapılan evler, benzersiz bir yerleşim özelliği sergilemektedir. İnsanların vakit geçirdiği ve dışarıya çıkabildiği yerler evlerin çatılarıdır. Bir evde yaşayan ailenin yaşam süresi bittiği zaman, ev toprakla doldurulmuş ve üzerine yeni ev inşa edilmiştir. Yeni evlerin yapılması ile beraber günümüzde 21 metre yüksekliğe sahip olan Çatalhöyük oluşmuştur. Höyükte üst üste yapılmış 18 yapı katı olduğu ortaya çıkmıştır.
Binaların yapımında kullanılan malzemeler kerpiç, ağaç ve kamıştır. Evlerin tavanının üst örtüsü olan kamışların üzerine, sıkıştırılmış kil toprak yerleştirilmiştir. Tek katlı olan evlere girmek için damda açılan delikten içeriye merdiven kullanılmıştır. Bu delikler aynı zamanda ısınmak için yakılan ateşin dumanının çıkmasını sağlamıştır. Her ev bir depo ve odadan oluşmaktadır. Odaların duvarları sıvanmış ve sıva üzerine beyaz boya kullanılmıştır. Daha sonra da kırmızı ve siyah tonlardaki boyalarda duvarlar üzerine resimler yapılmıştır. Mülkiyet kavramının ilk olarak o dönemde ortaya çıktığını gösteren pişmiş topraktan yapılmış damga şeklinde mühürler bulunmuştur.
Çatalhöyük Duvar Resimleri
Evlerin duvarlarında çok çeşitli resim panoları bulunmaktadır. Geometrik desenler, kilim desenleri, iç içe daireler, av sahneleri, dans sahneleri, yıldızlar, akbabalar, leoparlar, kuşlar, geyikler gibi birbirinden çeşitli betimlemeler bulunmaktadır. Duvarlarda bulunan bazı resimler, kent planına yer veren ilk yerleşim merkezi olduğunu ortaya koymaktadır.
Çatalhöyük’teki neredeyse bütün evlerin içerisinde duvar resimleri bulunmaktadır. Bu konuda sembolizm ve sanat eserleri açısından çok zengin bir geçmişe sahiptir. Duvarlarda bulunan tüm resimler ve evlerdeki objeler çok iyi şekilde korunmuş durumdadır. Bilim insanları, duvarlara yapılan resimlerin ölülerle iletişime geçmek ya da onları korumak niyetiyle yapıldığını düşünmektedir. İnsanların bir arada sorunsuz bir şekilde yaşadığı en kalabalık şehirlerden biridir. Kentin etrafında herhangi bir sur ya da duvar yapısına rastlanılmamıştır. Bu sebeple burada yaşayan insanların savaşsız, barış içinde bir yaşam sürdükleri düşünülmektedir.
Çatalhöyük’te Ölüleri Gömme
Ölülülerini yaşadıkları evlerin tabanında bir platformun altına gömmüşlerdir. İyice küçültülerek gömülen ölülerin yanında ise diğer dünya inancını oluşturduğu düşünülen eşyalar yer almaktadır. Ölülerin yanında bulunan eşyalar genellikle kemikten yapılmış aletler, renkli taşlar, deniz kabuklarından yapılmış boncuklar şeklindedir.
Duvar resimleri arasında akbabalar tarafından parçalanan başsız insan figürleri bulunmaktadır. Bunların o dönem ölüleri gömme adetleri ile ilgili olduğu düşünülmektedir. Ölülerin akbabalar tarafından et kısımları temizlendikten sonra, kemikleri toplanarak evin içindeki şekillerin altına gömülmüştür. Bu yönü Zerdüştlerin uyguladığı ölüleri gömme ritüeline çok benzemektedir.
Çatalhöyük’te Yapılan Diğer Keşifler
Çatalhöyük’te bulunan iskeletlerin kemik analizleri yapılmış, kadın ve erkeklerin eşit beslendikleri, eşit iş yüküne sahip oldukları ve benzer yaşam sürdükleri ortaya çıkmıştır. Dolayısıyla kadın ve erkeklerin toplumda aynı sosyal statüye sahip oldukları görülmüştür. Aynı evde yaşayan ve aile olan insanların biyolojik olarak ebeveynlerinin aynı kişiler olmadığı tespit edilmiştir. İnsanların biyolojik anne – babası dışında diğer insanlarla bir arada yaşadığı düşünülmektedir.
Evlerin içinde boğa başları ve boynuzları gibi inançları temsil ettiği düşünülen kabartmalar yer almaktadır. Evlerde pişmiş topraktan yapılan pek çok kadın figürü bulunmaktadır. Bu kadın heykelcikler genellikle doğuran kadın, genç- yaşlı kadın ve şişman kadın olarak betimlenmiştir. Bu figürlerin toplum tarafından ana tanrıça olarak görüldüğü bilinmektedir. Şişmanlığın ve doğurganlığın, bolluk bereket anlamı taşıdığı düşünülmektedir.
Duvarda bulunan resimlerden biride volkanik bir patlamanın çizildiği resimdir. Bu resimden yola çıkarak Çatalhöyük’ün yakınlarında bulunan Hasan Dağı’nda volkanik bir patlama yaşandığı düşünülmüş ve konu araştırılmıştır. Dağdan alınan numuneler incelendiği zaman günümüzden yaklaşık 7000 yıl önce bir patlama yaşandığı tespit edilmiştir.
Çatalhöyük’te 150 farklı kazı alanından çıkarılan 6 bini aşkın kimyasal bileşim incelenmiştir. MÖ. 7000 yılına tarihlenen çömleklerde ise, balmumu kullanıldığı tespit edilmiştir. Bu tespit Neolitik dönemde, çiftçilerin arı ürünlerini kullandığına dair bir kanıt olarak görülmektedir. Çatalhöyük’te yerleşimin ve yaşamın nasıl başladığı tam olarak bilinmemektedir.
