Balkanlar’ın en dağlık ve engebeli bölgelerinden biri olan Gora, Kosova, Arnavutluk ve Makedonya’nın kesişim noktasında yer alır. Bu zorlu coğrafyada yüzyıllardır varlıklarını sürdüren Goralılar, tarih boyunca pek çok zorlukla karşılaşmış ve göçlerle yüzleşmişlerdir.
Osmanlı İmparatorluğu’nun bölgeden çekilmesinden sonra da varlıklarını korumaya çalışan bu Müslüman Güney Slav halkı, Türk kültürüyle olan güçlü bağlarını günümüze kadar taşımayı başarmıştır.
Goralıların kültürel mirası ve Türkiye’ye katkıları, onların Balkanlar’daki önemli Türk boylarından biri olduğunu gösterir. Ancak, modern dönemde yaşanan asimilasyon ve göç dalgaları, bu benzersiz topluluğun varlığını tehdit etmeye devam etmektedir.
Gora Nerede? Goralılar Kimdir?
Gora, Kosova’nın, Arnavutluk ve Makedonya topraklarıyla kesiştiği arazide yer alan bir bölgedir. Bu bölge, Prizren şehrinin biraz güneyinden başlayarak Kosova’nın güneybatı ucuna kadar uzanır. Gora, Kosova’nın en dağlık ve en engebeli kısmında bulunur ve bölgenin yerel halkı Goralılardır.
Gora bölgesinde nispeten daha büyük yerleşim yerleri olan Dragaş, Brod ve Restelica bulunmaktadır. Bu yerleşimler, bölgenin sosyal ve ekonomik hayatında önemli bir rol oynamaktadır. Goralılar veya Goraniler (Goranci ve Gorani), ağırlıklı olarak Kosova, Arnavutluk ve Makedonya sınırlarının kesiştiği Gora bölgesinde yaşayan Müslüman bir Güney Slav halkıdır.
Gora veya Goralı; Slavca “Yukarı, Dağlı, Uludağlı” anlamına gelir. Coğrafi olarak bakıldığında, Gora yöresi ve köyleri Şar Dağları’nın üzerinde ve eteklerinde yer alır. “Şar” ise şehirleri olan dağlar anlamına gelir. Melami ehli Abdullah Rahte’ye göre, Gora’nın anlamı eski Türkçe’de dağ anlamına gelen “Tura”dan türemiştir. Dragaş Belediyesi ve 20 köyden oluşan bu bölge, Kosova’nın güneyinde yer alırken, bu köylerin ikisi Makedonya, onu ise Arnavutluk sınırları içinde bulunur.
Osmanlı’dan Sonraki Dönemde Goralılar
Gora bölgesi ve halkı, Osmanlı’dan sonraki son yüzyıl boyunca fakirlik, ekonomik sıkıntılar, asimilasyon politikaları ve göçlerle karşı karşıya kalmıştır. 1991 yılında eski Yugoslavya’da düzenlenen nüfus sayımına göre Goralıların toplam sayısı yaklaşık 45 bin olarak gösterilmiştir. Sürekli göç nedeniyle, bölgedeki nüfusun resmi olmayan verilere göre 24.000 ila 18.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir.
Günümüzde Gora’da yaklaşık 7 bin ila 8 bin kişi yaşamaktadır. Restelica, Brod, Mlika, Baçka, Dikance ve Vranişte gibi büyük köyler neredeyse boşalmıştır. Savaştan sonra, iki binden fazla kişi daha iş bulmak için bölgeden ayrılmıştır.
Dragaş Belediyesi’ne 15 kilometre uzaklıktaki Brod köyü, Osmanlı döneminde bölgenin önemli zanaat ve ticaret merkezlerinden biriydi. Rakımı 1400 metre olan ve Makedonya-Kosova sınırına yakın olan bu köy de sürekli göç veren yerlerden biridir.
Osmanlı askerlerinin bölgeden ayrılmasının ardından, köy ve bölge halkının çoğu Türkiye’ye göç etmiştir. Bu göç, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı ve daha sonra Yugoslavya Sosyalist Federatif Cumhuriyeti döneminde de devam etmiştir. 1999 Kosova savaşı sonrasında, bölgede bir göç dalgası daha yaşanmıştır. Gora bölgesinde ya da şehirlerde yaşayan Goralılar, savaş sonrası aşırı milliyetçilik, baskı, asimilasyon, yağmalama ve saldırılara maruz kalmışlardır. Üsküp’e ve diğer Makedon şehirlerine (İştip, Bitola, Prilep, Veles, Koçani) yerleşen yaklaşık 450 Brod’lu aile vardır.
Brod köyünde ve genel olarak Gora bölgesinde genç nüfus neredeyse hiç kalmamıştır. Kalanlar için gelecek, endişe ve belirsizlik demektir. On yıl öncesine kadar yaklaşık 3000 kişinin yaşadığı bu köyde şimdi sadece 850 kişi yaşamaktadır. 1938 yılına kadar Türkçe eğitim verilen yörede, Sırp askerlerinin baskıları nedeniyle eğitim Sırpça yapılmaya başlanmıştır. Goralıların Türk-İslam kültürü ile bağları koparılmaya çalışılmıştır. İslam mektepleri kapatılmış ve din dersleri yasaklanmıştır. Günümüzde Brod köyü ilkokulunda yaklaşık 150 öğrenci eğitim görmektedir.
Brod ve Gora bölgesindeki diğer köylerde yaşayan halk genellikle hayvancılıkla, şehirlerde ise aşçılık, pastacılık ve köftecilikle geçinmektedir.
Goralıların Kimliği, Irkı veya Etnik Kökeni
Goralıların kimliği, ırkı veya etnik kökeni konusunda birçok tartışma ve çeşitli tezler vardır. Bilim insanları, tarihçiler, sosyologlar ve dilciler arasında bu konuda yapılan araştırmalar genellikle objektiflikten uzaktır veya siyasi yönlendirmelerden etkilenmiştir.
Ancak, Gora yöresindeki halkın sözlü kültürü, giyim kuşamı, motifleri, mutfak kültürü, yaşam tarzı ve gelenekleri Balkanlar’ın çeşitli bölgelerindeki Pomak, Peçenek ve Türk soyundan gelenlerle büyük ölçüde ortak özellikler taşımaktadır. Gora yöresinde derlenen halk edebi ürünlerinde, Türkçe ve İslami terimlerin büyük ölçüde korunmuş olduğu, bazılarının ise küçük değişikliklerle günümüze ulaştığı görülmektedir.
Bulgar, Yunan, Arnavut, Sırp ve Rus tarihçiler, bu halkları kendi ırkları veya halkları olarak göstermeye çalışmaktadır. İslamlaştırılmış Bulgar, Makedon, Sırp, Rus veya Yunan oldukları iddiaları hala güncelliğini korumaktadır.
Tarihi Belgelerde Goralılar
10. ve 12. yüzyıllarda Kuzey Çin’deki Kuman ve Kıpçak ailelerinden gelen ve Balkanlara kuzeyden inen Pomak, Torbeş ve Goralılarla ilgili arşiv belgelerine göre; bu halkların ataları, güçlü savaşçılar olan Kuman Türkleridir. Soydaşları olan Hun, Avar ve Bulgar gibi Türk boylarının izinden giderek, ilk olarak Karadeniz’in kuzeyine yerleşmişlerdir. Daha sonra Karpat Dağları, Orta Avrupa ve Balkanlara ilerleyerek, Romanya, Bulgaristan ve Makedonya’ya yerleşmişler ve bulundukları bölgelerin isimlerini ve kültürel özelliklerini benimsemişlerdir. Özellikle Rodoplar, Batı Trakya, Vardar, Makedonya ve Şar Dağları üzerinde hâkimiyet kurmuşlardır.
1078 yılında Kuman Türkleri, Tuna Irmağı’nın güney vadilerine daha önce yerleşen Peçenek Türkleriyle birlikte Bizans’a saldırmış ve bir süre Edirne’yi kuşatmışlardır. Kuman ve Peçenek Türklerinin 1078 yılında Tuna ve Sava Irmaklarının güneyinde kurdukları federasyon, 1091 yılına kadar devam etmiştir. Bu federasyonu bir tehdit olarak gören Bizans, bu kavimleri birbirine düşürerek, Macarların yardımıyla Bulgar Türklerini, Peçenek Türklerinin desteğiyle de Macarları imha etmiştir.
Aynı taktiği kullanarak, 1091 Lebunion Savaşı’nda para karşılığında kendine bağladığı Kuman Türklerini Peçenek Türklerine karşı kullanarak Kuman-Peçenek Federasyonu’nu bozmuştur. 1154 yılına kadar Kumanların bir kısmı Kosova, Yeni Pazar ve Bosna’ya yerleşirken, bir kısmı da kuzeye dönerek bugünkü Romanya, Avusturya, Macaristan ve Çekoslovakya topraklarına göç etmiş ve çoğunlukla dağlık kesimlere yerleşmişlerdir.
Gora yöresi, Osmanlı İmparatorluğu döneminde her açıdan, ister ekonomik, ister sosyal, ister de kültürel açıdan en parlak dönemini yaşamıştır. Yörede hayvancılık, ticaret ve zanaatçılık gelişmiş, açılan mekteplerle Osmanlı payitahtı İstanbul’da yükseköğrenimlerini tamamlayanlar divan edebiyatına önemli eserler kazandırmıştır. “BALTAM” dergisinde Emrullah Recepler ile Daver Krasniç’in “Türkçe’den Gora Diline Geçen Kelimeler” isimli makalelerinde derlenen Türkçe kelime sayısı 1300’ün üzerindedir. Ancak bu rakamın tespit edilenden daha da fazla olduğu tahmin edilmektedir.
Goralıların çoğu İslam dinine mensuptur. Gora yöresinin Brod köyünde Melami dergâhı bulunduğu gibi bu tarikata mensup inanç sahipleri vardır. Brod’lu Melamiler’in dini ibadetleri sırasında söyledikleri ilahilerin bir kısmı tamamen Türkçe, bir kısmı da Gora dilindedir. Gora dilindeki ilahilerde Türk-İslami terimlerin sayısı oldukça fazladır.
Günümüzde Goralılar
Goralılar, etnik aidiyetleri kesinleşmemiş bir halk olarak birçok devlet ve kültür arasında paylaşılamayan bir topluluk haline gelmiştir. Osmanlı İmparatorluğu döneminde, bölgedeki Müslüman ahali ile uyum içinde yaşamışlar ve aidiyetleri sorgulanmamıştır. Ancak, 20. yüzyılın ilk çeyreğinde Balkanlar’da Osmanlı egemenliğinin sona ermesi ve artan ayrılıkçı hareketler sonucunda, Slav nüfusunun politik baskınlığı arttıkça, Goralılar da dil yakınlığı nedeniyle Slav fikriyatından etkilenmeye başlamışlardır. Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı ile Yugoslavya’nın Slav ağırlıklı yapıları, bölgedeki Slav halklarıyla yakınlaşmalarına sebep olmuştur.
Bugün, Sırbistan’ın bölgede eski egemen güç olması nedeniyle, Goralılar üzerinde politik ve yaşam tarzı açısından etkisi sürmektedir. İş bulma sıkıntısı nedeniyle birçok Gorani genci Sırbistan’da çalışarak geçimini sağlamaktadır. Bulgaristan Cumhuriyeti, bölgedeki etkisini artırmak amacıyla Goralılara Bulgaristan pasaportu dağıtmaktadır. Benzer şekilde, Makedonya da pasaport dağıtma yaklaşımını benimsemiştir. Bu politik manevraların yanı sıra, geçim sıkıntıları nedeniyle birçok Gorani genç Avrupa Birliği ülkelerinde geçici veya kalıcı olarak yaşamaktadır.
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYINIZ!
