Hierapolis, antik dünyanın en dikkat çekici ve büyüleyici şehirlerinden biridir. Pamukkale’nin zarif traverten teraslarının hemen yanında yer alan bu kutsal şehir, Frigya’nın mistik mirasını ve Roma dönemi ihtişamını bir arada barındırır. Yüzyıllar boyunca farklı medeniyetlere ev sahipliği yapmış olan Hierapolis, Frigler döneminde ana tanrıça Kibele’ye adanmış bir dini merkez olarak ortaya çıkmıştır.
“Kutsal Şehir” anlamına gelen adı, şehrin tarihsel ve kültürel önemini yansıtır. Bugün, hem tarih meraklılarını hem de doğa tutkunlarını cezbeden bu antik kent, kalıntılarıyla geçmişin izlerini yaşatıyor. Ayrıca, gezilecek pek çok yapısıyla da ziyaretçilerine unutulmaz bir deneyim sunuyor.
Hierapolis, 1988 yılında hem doğal hem de kültürel miras olarak UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır. Bu statü, kentin tarihi, mimari ve doğal zenginliklerinin korunmasını sağlamaktadır.
Friglerden Roma’ya Uzanan Bir Tarih
Hierapolis’in tarihi, Frigler dönemine kadar uzanır. 2016 yılında yapılan arkeolojik kazılar, bu bölgedeki yerleşimin Demir Çağı’na kadar dayandığını ortaya koymuştur. Frigler, bölgeye hâkim oldukları dönemde Anadolu’nun ana tanrıçası Kibele adına bir tapınak inşa etmiştir.
Zamanla Yunan kolonizasyonuyla birlikte Kibele kültü, Yunan mitolojisine asimile olmuş ve Hades ile Persephone kültüne dönüştürülmüştür. Bu süreçte, bölgedeki kaplıcalar ve zehirli gazların çıktığı mağaralar yeraltı dünyasına açılan bir geçit olarak görülmüş ve bu tapınağa “Plutonium” adı verilmiştir.
Hierapolis’in resmi kuruluşu, Bergama Krallığı döneminde II. Eumenes tarafından MÖ 2. yüzyıl başlarında gerçekleşmiştir. Kentin adı, Bergama’nın efsanevi kurucusu Telephos’un karısı Amazon Kraliçesi Hiera’dan gelmektedir.
Doğal Afetler ve Yeniden Yapılanma
Hierapolis, depremlerin sıkça yaşandığı bir bölgede yer alır. MS 60 yılında Roma İmparatoru Neron döneminde meydana gelen büyük bir deprem kenti yerle bir etmiş ve ardından yeniden inşa edilmiştir. Bu süreçte kent, Helenistik özelliklerini kaybederek tipik bir Roma kenti görünümü kazanmıştır.
Roma döneminden sonra Hierapolis, Bizans döneminde de önemini korumuştur. MS 4. yüzyıldan itibaren bir Hristiyanlık merkezi haline gelen kent, Hz. İsa’nın havarilerinden Filipus’un burada öldürülmesiyle kutsal bir yer olarak kabul edilmiştir. MS 395 yılında Bizans egemenliğine giren Hierapolis, 12. yüzyılın sonlarına doğru Anadolu Selçukluları’nın hâkimiyetine girmiştir.
Hierapolis’in Mimari Güzellikleri
Hierapolis antik kentinde göze çarpan birçok yapı ve alan bulunmaktadır. Bunlar arasında şunlar öne çıkar:
Aziz Philippus Martyrion Kilisesi
Hierapolis kentinin kuzeybatısındaki yamaçlarda yer alan, Hristiyan hacılar için önemli bir hac alanıdır. Bu kutsal mekan, Hz. İsa’nın on iki havarisinden biri olan Aziz Philippus’un mezarına ev sahipliği yapmaktadır. Hacıların ziyaretleri sırasında izledikleri geleneksel rota, Aziz Philippus Kapısı’ndan giriş yaparak başlar. Ardından antik köprüden geçer, sekizgen hamamda arınma işlemi gerçekleştirilir ve merdivenlerden çıkarak, üst kısımdaki ayazmada abdest alırlardı.
Son olarak, mezarın bulunduğu kilisede kutsal ayinlere katılırlardı. Ayrıca, burada Aziz Philippus’un şehit olduğu kabul edilen martyrion da bulunmaktadır. Martyrion çevresindeki odalarda hacılara, ruhsal arınma ve istiare uygulamaları yapılırdı. Bu kutsal alan, yalnızca dini bir merkez değil, aynı zamanda hacıların manevi yolculuklarını tamamladıkları önemli bir nokta olmuştur.
Pamukkale’nin Şifalı Suları ve Antik Havuz
Hierapolis, travertenleri ve termal sularıyla tarih boyunca sağlık turizmi açısından da önemli bir merkez olmuştur. Roma döneminde sağlık merkezi olarak kullanılan kentte, birçok hamam ve tedavi havuzu bulunmaktaydı. Bugün bu gelenek, “Kleopatra Havuzu” olarak bilinen termal havuzla devam etmektedir. 36°C-57°C sıcaklık arasında değişen bu su, kalp hastalıklarından romatizmaya kadar birçok rahatsızlığa iyi geldiği düşünülen minerallerle doludur.
Antik Tiyatronun Sanatsal Zenginliği
Grek Tiyatrosu tipiyle inşa edilen bu büyük yapı, Hierapolis’teki en etkileyici yapılarından biridir. 9.500 kişilik kapasitesiyle şehir nüfusunun yaklaşık 100.000 olduğu tahmin edilmektedir. Gladyatör dövüşlerine ev sahipliği yapan tiyatro, Helenistik dönemden Roma dönemine uzanan etkileyici bir tasarıma sahiptir.
Yamaç üzerine yerleştirilmiş olan tiyatro, tüm cephesiyle 91 metreyi bulan uzunluğu ile günümüze kadar iyi korunmuş durumdadır. İnşasına, 60 yılında meydana gelen büyük deprem sonrasında, Flavius hanedanı döneminde 62 yılında başlanmış, Hadrianus döneminde (117-137) devam etmiş ve 206 yılında Severuslar döneminde tamamlanmıştır.
Tiyatronun caveasında 50 oturma sırası bulunmakta ve bu sıralar, 8 merdivenle 7 bölüme ayrılmaktadır. Cavea’nın ortasından geçen Diozoma’ya her iki yandan tonozlu geçitlerle (vomitoryum) ulaşılmaktadır. Cavea’nın merkezinde, orkestrayı çevreleyen 6 ayak yüksekliğinde bir sahne duvarı yer almakta ve bu duvar, 5 kapı ile altı nişe sahip olup önünde 10 sütun bulunmaktadır. Sütunlar, üzerlerinde istiridye kabuğu şeklinde motiflerle süslenmiştir. Sahnenin arka duvarını süsleyen üç sütun sırası, alt sütunların sekizgen kaideler üzerinde yükseldiği yivsiz yapılar olarak dikkat çeker.
Tiyatronun kabartmalarında, özellikle mitolojik sahnelerde, Helenistik dönemin etkilerini görmek mümkündür. Bu figürler, canlı, hareketli ve kalabalık bir anlatıma sahip olup, Bergama sanat ekolünün etkilerini taşır. Tiyatronun sahne binasında yer alan kabartmalı frizler, Perge, Side ve Nyssa tiyatrolarıyla benzerlik gösterir.
Hierapolis’in Nekropolleri
Hierapolis’in “Kutsal Şehir” olarak anılmasının ardından, nekropoller de büyük bir öneme sahip olmuştur. Bu nekropol alanları, kentin dini inançlarının ve sosyal yapısının izlerini taşır. Mezarlar, gösterişli yapılarıyla varlıklı ve halk mezarları olarak kolaylıkla ayırt edilebilir. Nekropoller, kentin ana caddesinin kuzey ve güney doğrultusunda uzanırken, sayılarının 2 binden fazla olduğu tespit edilmiştir.
Nekropoller, Hierapolis’in dini önemini vurgulayan alanlardır. Kentin kuzey ve güneyinde yer alan bu mezarlık alanları, dönemin inanç sistemlerini anlamak için önemli ipuçları sunar. Helenistik dönemden itibaren farklı stillerde inşa edilen mezarlar, toplumun sosyal ve ekonomik yapısını da gözler önüne serer.
Apollon Tapınağı
Hierapolis’in en eski dini merkezlerinden biri olarak bilinen Plutonion’un üzerine inşa edilen Apollon Tapınağı, antik dünyanın mistik havasını günümüze taşımaktadır. Bölgenin yerel tanrıçası Kybele ile Apollon’un buluşma noktası olarak anılan bu kutsal alan, aynı zamanda Kybele rahiplerinin zehirli gazların etkisinden kurtuldukları efsanelerle de dikkat çeker. Tapınağın günümüze ulaşan kalıntıları MS 3. yüzyıldan itibaren tarihlendirilse de, temelleri Geç Helenistik Dönem’e kadar uzanmaktadır.
Tapınak, 70 metre uzunluğunda mermer basamaklarıyla giriş yapılan ve temenos adı verilen kutsal bir avlu ile çevrilidir. Bu avlunun etrafındaki portiklere ait sütunlar, zarif dor düzenindeki başlıkları ve ince işçilikle bezenmiş detaylarıyla antik mimarinin zarafetini gözler önüne sermektedir.
Yine de tapınağın bazı mimari unsurları, MS 1. yüzyıla kadar tarihlenmekte olup, daha eski bir yapının varlığına işaret etmektedir. Örneğin, ion ve korint düzenindeki bazı sütun başlıkları ve diğer mimari parçalar, bu bölgenin çok daha köklü bir geçmişe sahip olduğunu kanıtlar niteliktedir.
Tapınakta dikkat çeken unsurlardan biri de yazıtlı taş bloklardır. Bu bloklardan birinde Apollon’un kehanetlerine dair bir yazı yer alır. Geriye kalan mermer merdivenler ve sütun parçaları dışında, tapınağın podyumu da günümüze ulaşmıştır. Bu podyum, bezemeleri ve detaylarıyla antik Roma döneminin ihtişamını sergiler. Tapınağın mimari süslemeleri ise MS 3. yüzyılın izlerini taşır.
Tapınağın arkasında bulunan alanda, MÖ 4. yüzyıldan kalma kıvrımlı giysileriyle tasvir edilmiş nitelikli bir kadın heykeli keşfedilmiştir. Yazıtında, Zeuxis’in kızı Apphia’nın bu heykeli, imparatorluk tanrılarına ve Hierapolis halkını simgeleyen Demos’a adadığı belirtilmektedir.
Cadde ve Kapılar
Hierapolis’in kuzey ve güney kapıları arasında uzanan, yaklaşık 1 kilometre uzunluğundaki sütunlu cadde, şehrin en dikkat çekici yapılarından biridir. Bu cadde, hem şehri boydan boya ikiye ayırır hem de iki yanında yer alan kamu binaları ve sütunlu revaklarla antik dönemin günlük yaşamına dair bir pencere sunar. Caddeye giriş yapan anıtsal kapılar, görkemli zafer takları ve yanlarındaki kulelerle Roma dönemi mimarisinin ihtişamını taşır.
Kuzey Kapısı (Domitian Kapısı)
Bu üç gözlü kapı, düzgün traverten taşlarla inşa edilmiştir ve Roma İmparatoru Domitian’a ithaf edilmiş bir yazıt taşımaktadır. Aynı zamanda, Asya Prokonsülü Julius Sextus Frontinüs tarafından MS 82-83 yıllarında inşa edildiği bilinir. Kapının yanlarında yuvarlak kuleler yer alırken, Helenistik dönemin etkilerini hatırlatan unsurlar da gözlemlenir.
Güney Roma Kapısı
Lykos Nehri’ne doğru alçalan bu kapı, Honaz Dağı’nın nefes kesici manzarasına bakar. Özellikle gün batımında oluşan mavinin tonlarıyla büyüleyici bir atmosfer yaratır. İki dörtgen planlı kuleye yaslanmış olan bu kapı, traverten bloklardan inşa edilmiştir ve Roma mimarisinin sade zarafetini yansıtır.
Kuzey ve Güney Bizans Kapıları, Theodosius döneminde inşa edilen sur sistemine dahil edilmiş olup, kare planlı kulelerle güçlendirilmiştir. Kuzey Bizans Kapısı’nda yer alan apotropeik figürler (aslan, panter, Medusa başı gibi) şehri kötü ruhlardan koruma işlevi taşımaktadır.
Hamamlar
Hierapolis, antik çağlarda yalnızca dini değil, aynı zamanda temizlik ve sosyal yaşam açısından da büyük bir öneme sahipti. Şehirdeki hamamlar, özellikle yolcuların temizlenmesi amacıyla kentin giriş ve çıkışlarına inşa edilmiştir. Hierapolis’te üç ana hamam bulunmaktadır. Bunlardan biri olan Hamam Kilise, İmparatorluk Çağı’na tarihlenirken, Bizans Hamamı VII. yüzyılda meydana gelen büyük bir deprem sonucu yıkılmıştır. Büyük Hamam ise günümüzde Hierapolis Arkeoloji Müzesi olarak ziyaretçilere açılmaktadır.
Hamam Kilise
Hamam Kilise antik dönemde bir hamam olarak inşa edilmiştir, ancak VI. yüzyılda kiliseye dönüştürülmüştür. Yapının mimarisi, kentin merkezindeki Büyük Hamam ile benzerlik göstermektedir. Kilise olarak yeniden düzenlenen yapı, kuzey tarafındaki girişte dört sütunlu bir geçit ile dikkat çeker. Ayrıca, iyi korunmuş büyük mekanda, kemerlerle ayrılmış altı nis yer alır.
Bizans Hamamı
Bizans Hamamı ise kentin güney kısmında yer alan Agora’nın hemen yanında, VII. yüzyılda meydana gelen büyük depremden sonra terk edilmiştir. Agora’nın yıkıntıları üzerine inşa edilen bu hamamda, calidarium olarak kullanılan apsisli bir mekan ve sıcak su sistemleri ile donatılmış bir yapı bulunmaktaydı. Yapının çatı örtüsünün tuğla bir kubbe ile yapılmış olduğu düşünülmektedir.
Büyük Hamam
Büyük Hamam ise kentin güney batısında, travertenlere yakın bir bölgede yer alır ve MS II. yüzyılda inşa edilmiştir. Nero dönemi büyük depreminin ardından inşa edilen bu hamam, kaynaktan çıkan suyun gücüyle ısıtılmakta ve hypokaust sistemi kullanılarak sıcak tutulmaktaydı.
Bugün, Hierapolis Arkeoloji Müzesi olarak kullanılan yapı, antik dönemin su yapılarıyla ilgili önemli ipuçları sunmaktadır. Ayrıca, Roma Dönemi’ne ait pek çok mermer heykel ve mozaik ile süslenmiş olan yapının iç mekanları, Roma mimarisinin görkemli örneklerinden biridir.
Hierapolis’teki bu hamamlar, antik dönemin sosyal yaşamını, Roma ve Bizans kültürlerinin izlerini ve yapı teknolojilerini görmek açısından büyük bir öneme sahiptir. Hem tarih meraklıları hem de mimarlık tutkunu gezginler için bu yapılar, ziyaret edilmesi gereken önemli duraklardır.
Konu ile ilgili ”Hierapolis’in Ölüler Ülkesine Geçiş Kapısı” isimli makale için TIKLAYINIZ!
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYINIZ!
