Suudi Arabistan’da Mescid-i Haram içinde yer alan Kâbe, Hac ibadetinin gerçekleştiği ve tüm Müslümanlar için kutsal kabul edilen bir yapıdır. Hac ibadeti, İslam’ın beş şartından biridir ve Kâbe tavaf edilerek, ihrama girerek yapılır. Müslümanlar için farz olan namaz, Kâbe yönüne dönülerek yapılır ve Kıble de Kâbe’nin bulunduğu yerdir. Kuran-ı Kerim’de Bakara ve Al-i İmran gibi birçok surelerde Kâbe’den bahsedilir. Kâbe’nin kutsal olmasının sebeplerinden biri, dünyada inşa edilen ilk ibadet yeri olmasıdır. Ayrıca tövbe ve dua için kullanılır ve Kuran-ı Kerim’de “beyt” olarak tanımlanır.
Kâbe, Hz. İbrahim ve oğlu Hz. İsmail tarafından Allah’ın emriyle yapılmıştır. Kâbe, Kurban Bayramı ve arife günlerinde ziyaret edilir ve Umre ibadeti esnasında 7 kez tavaf edilir. Hz. Muhammed’in (sav) peygamberliğini ilan etmeden önce, Kâbe’nin içinde yaklaşık 350 tane put bulunuyordu. Mekke dışından gelenler putların önünde secde ederek onlardan yardım dilerdi. Uhud Savaşından sonra Müslümanlar güç kazandılar ve Hz. Muhammed’in (sav) liderliğinde birleştiler. 11 Ocak 630 tarihinde Mekke fethedildi ve Peygamberimiz (sav) ilk olarak Kâbe içindeki putları yıktı. Böylece Kâbe tekrar Müslümanların kutsal ve ibadet yeri haline geldi.
Mekke, İslam tarihi kaynaklarında Ummü’l-Kura (şehirlerin anası) olarak görülür. Bu unvanın sebebi, Hz. Muhammed’in (sav) doğduğu ve İslam’ın ortaya çıktığı bir şehir olması ve aynı zamanda çok eski zamanlarda kurulmuş olmasıdır. Mekke’nin fethi, İslam dininin doğuş yeri olarak önemlidir. Beytullâh, yâni Allâh’ın evi olarak tavsîf edilen Kâbe’nin, Hz. Âdem aleyhisselâmdan itibaren mukaddes bir mâbed olduğu ve gücü yetenler için onu haccetmenin farz hükmünde bulunduğu, âyet-i kerimelerde şöyle bildirilir;
“Şüphesiz, âlemlere bereket ve hidayet kaynağı olarak insanlar için kurulan ilk ev (mabet), Mekke’deki (Kâbe)’dir.
‘’Orada ibret alınacak alâmetler vardır; aynı zamanda Hz. İbrahim’in makamı (oradadır). Kim oraya girerse, Hakk’ın gölgesinde emin bir kişi olur. Oranın yoluna gücü yetenlere, (Allah rızası için) «Beytullâh»ı haccetmesi, Allah’ın insanlar üzerinde bir hakkıdır (farzdır). İnkâr edenler de bilsinler ki, Allah bütün âlemlerden müstağnidir.” (Âl-i İmrân, 96-97)
Kâbe’nin Yapılışı ve Tarihi
Kâbe’nin yapılışı hakkında rivayetlere göre, Hz. Âdem ve Hz. Havva cennetten çıkarıldıklarında, yeryüzünde Arafat’ta buluşurlar ve birlikte batıya doğru yürürler. Kâbe’nin bulunduğu yere gelirler. Bu esnada Âdem aleyhisselam bu buluşmaya şükür olarak Rabbine ibadet etmek ister ve cennette iken etrafında tavaf ederek ibadet ettiği nurdan sütunun tekrar kendisine verilmesini niyaz eder. İşte o nurdan sütun orada tecelli eder ve Hz. Âdem onun etrafında tavaf ederek Allah’a ibadet eder.
Bu nurdan sütun, Hz. Şît aleyhisselam zamanında kayboldu ve yerine siyah bir taş kaldı. Hz Şît bunun yerine taştan, dört köşe olan bir bina yaptı ve siyah taşı binanın bir köşesine yerleştirdi. Bugün bu siyah taş Hacer-i Esved olarak bilinir. Hz. Nuh tufanında bu bina uzunca bir süre kumlar altında gizli kalır. Hz. İbrahim, Allah’ın emriyle Kâbe’nin bulunduğu yere gider, oğlu Hz. İsmail ve annesiyle birlikte orada iskân eder. Hz. İsmail ile beraber Allah’ın emri ile Kâbe’nin bulunduğu yeri kazar ve Hz. Şît tarafından yapılan binanın temellerini bulur. Bu temeller üzerine bugün mevcut olan Kâbe inşa edilir.
Kâbe yaklaşık 11 defa tamir veya yeniden inşa edilmiştir. Birinci tamir melekler tarafından, ikinci tamir Âdem aleyhisselâm tarafından, üçüncü tamir Şit aleyhisselâm tarafından, dördüncü tamir Hz. İbrahim aleyhisselâm tarafından yapılmıştır. Beşinci tamir Amâlika kabilesi, altıncı Cürhümîler, yedinci Kusay, sekizinci Kureyş, dokuzuncu tamir ashâb-ı kiramdan Abdullah bin Zübeyr, onuncu tamir Haccâc-ı Zâlim tarafından ve on birinci tamir Osmanlı sultânı IV. Murad Han tarafından yaptırılmıştır.
Kâbe’nin Bölümleri ve Özellikleri
Kâbe, yaklaşık 1,5 metre genişliğinde olan temeller üzerine inşa edilmiştir. Mekke civarından elde edilen bazalt taşları kullanılmıştır ve binada 1614 adet taş bulunmaktadır. Kâbe’de bulunan önemli bölümler şu şekildedir;
Hacer-i Esved
Kâbe’nin doğu köşesinde, yerden 1,1 metre yükseklikte, gümüş bir mahfaza içerisinde “Hacer-i Esved” bulunur. Bu taş tavafın başlangıcını ve bitiş noktasını işaret etmektedir. Rivayete göre Hz. İbrahim tarafından tavafın başlangıcına alamet olsun diye Kâbe’nin bir köşesine yerleştirilen bu taş, cennetten gelmiştir. Hacer-i Esved, “siyah taş” anlamına gelir. Fakat başlangıçta cennetten çıktığı zaman daha ak olan taş, zamanla insanların günahları sebebiyle kararmıştır.
Rivayete göre; Peygamber Efendimiz (sav), Mescid-i Haram’a girip Hacer-i Esved rüknüne vardı ve onu istilâm etti. Bu esnada gözleri yaşla doldu. Hacer-i Esved’i öptü, ellerini onun üzerine koyduktan sonra yüzüne sürdü. “Allah’ım! Sana iman ederek, kitabını tasdik ederek, peygamberlerinin sünnetine ittibâ ederek (başlıyorum).” diyerek Hacer-i Esved köşesinden tavafa başladı. (Heysemî, III, 240)
Hacer-i Esved, Kâbe’ye gelenler tarafından selamlanıp hürmetle öpülür. Bu taş, Allah’a beyat etmek, O’na kulluk ve itaat hususunda söz vermek için mübarek bir yerdir. Selamlamak, aynı zamanda nefsani temayüllerden ve şeytani yönelişlerden el çekmeye söz vermektir. Ayrıca Hacer-i Esved tavafın başlangıcının ve bitişinin tayininde bir vesiledir. Kâbe’nin bugüne kadar hemen her taşı değişmiştir ama Hacer-i Esved değişmeden günümüze kadar gelmiştir. Bu taş, Peygamberler Sultanı Efendimiz (sav) ve birçok mübarek kişi tarafından öpülmüş ve dokunulmuştur. Bu sebeple Hacer-i Esved’in yüce hali, Müslümanların gönüllerinde bambaşka bir tesir ve sevgi oluşturmuştur.
Kâbe’nin Köşeleri ve İsimleri
Kâbe’nin doğudaki köşesine Rükn-i Hacer-i Esved veya Rükn-i Şarkî, kuzey köşesine Rükn-i Irâkî, batı köşesine Rükn-i Şâmî ve güney köşesine de Rükn-i Yemânî denir.
Altınoluk
Kâbe’nin üzerine yağan yağmur sularının aktığı oluk (Mîzab-ı Kâbe), “Altın Oluk” ismiyle bilinir.
Hatim ve Hicr-i İsmail
Kâbe’nin kuzeybatı duvarının (Rükn-i Irâkî ile Rükn-i Şâmî arası) karşısındaki yer, 1,32 metre yükseklikte ve 1,55 metre kalınlığında bir yarım daire şeklindeki duvarla çevrili alan olarak bilinir. Bu alan Kâbe’den itibaren ilk 3 metrelik kısmına “Hatim” denir. Hazret-i İbrahim tarafından yapılmış olan Kâbe binasına bu kısım dâhil edilmiştir. Kureyş tarafından Kâbe tamir edildiğinde malzeme yetersiz olduğu için bu kısım dışarıda bırakılmıştır. Geri kalan 5,46 metrelik kısım ise Hicr-i Kâbe, Hicr-i İsmail veya Hatıra olarak adlandırılır. Hz. İbrahim, Hz. Hacer validemiz ve oğlu İsmail için burada erak ağacından bir gölgelik yapmıştır. Hz. Hacer ve oğlu İsmail aleyhisselâm, Hicr bölgesinde defnedildiği rivayet edilir. Tavafın Hicr dışından yapılması zorunlu olarak görülmüştür.
Kâbe Kapısı ve Mültezem
Kâbe’nin kapısı, binanın kuzeydoğusunda zeminden 2,25 metre yükseklikte bulunur. Bu kapı ile Hacer-i Esved arasındaki alana “Mültezem” denir. Peygamber Efendimiz Mültezem’de durup yüzünü, kollarını ve avuçlarını Kâbe’nin duvarına koymuş, kollarını ve ellerini iyice yayarak dua etmiştir. Bir hadis-i şerifinde de; “Hacer-i Esved ile Makam-ı İbrahim arası Mültezem’dir. Burada dua eden hastalar şifa bulur” buyurmuştur. Bu alana gidilip dua edilirse hastalıklardan şifa bulunur.
Kâbe’nin Yüksekliği
Kâbe’nin yüksekliği 14 metredir. Mültezem tarafının uzunluğu 12,84 metre, Hatîm cihetinin uzunluğu 11,28 metre, Hatîm ile Rükn-i Yemânî arası 12,11 metre, Rükn-i Yemânî ile Hacer-i Esved arası 11,52 metredir.
Kâbe’nin İçi
Kâbe içerisinde, tavanı tutan üç direk bulunmaktadır. Bu direkler ortada bulunan güneydeki duvardan Hatîm’e doğru sıralanmıştır. Kapıdan girildiğinde sağ tarafta tavana çıkan bir merdiven vardır. Merdivenin girişinde “Tevbe Kapısı” adı verilen bir kapı mevcuttur. Kâbe iç duvarları ve tavanı ipekten yapılmış yeşil bir örtü ile kaplıdır.
Şazirvan
Kâbe’nin duvarlarının zemine bitişik olarak mermerlerden yapılmış bir alana “Şazirvan” denir. Bu alan Rukni Irakî ile Rukni Şamî arasındaki duvar hariç diğer üç duvarın hemen yanında yer alır. Kâbe örtüsünün aşağıdan bağlanması için Şazirvan üzerinde pirinçten yapılmış halkalar bulunur. Kâbe örtüsü bu halkalara bağlanarak tutturulur.
Kâbe’nin Örtüsü
Kâbe’nin ilk örtüsünün Hz. İsmail tarafından örtüldüğü bildirilir. İslâm tarihinde, Kâbe’nin örtüsü büyük bir hükümdar, halife veya Mekke valisi tarafından yaptırılırdı. Kâbe’nin örtüsü iç ve dış olarak iki parçadan oluşur. 1517 yılında Osmanlıların hilafeti ele geçirdiği dönemde, iç örtüsü Mısır’da, dış örtüsü İstanbul’da dokunurdu. Sultan III. Ahmed döneminde ise hem iç hem de dış örtü kumaşları, İstanbul’da dokunmaya başlamıştır. En son olarak Osmanlı devleti tarafından 1916 yılında gönderilen örtü, Şerif Hüseyin hareketi sebebiyle gönderilememiştir. Günümüzde ise Mekke’de yerleşik özel bir fabrikada yapılmaktadır.
Makam-ı İbrahim
Makam-ı İbrahim, Kâbe’nin inşa sırasında Hz. İbrahim Peygamber tarafından kullanılan bir taş olarak bilinir. Bu taş, Kâbe’nin inşaatı sırasında Hz. İbrahim tarafından kullanılarak binanın yüksekliğini kontrol etmek için üzerine çıkılmıştır. Ayrıca İsmail aleyhisselâm ve Cebrail aleyhisselâm tarafından taş taşındığı ve Hz. İbrahim aleyhisselâm tarafından beytin duvarlarının dikildiği yer olarak bilinir. Makam-ı İbrahim üzerinde Hz. İbrahim’in ayak izi bulunan mermer taşı, Kâbe’nin inşaatı sırasında asansör görevi görmüştür.
Ayet-i kerimede şöyle buyrulur;
“Bir zamanlar İbrahim, İsmail ile beraber Beytullâh’ın temellerini yükseltiyor, (şöyle diyorlardı:) «Ey Rabbimiz! Bizden bunu kabul buyur; şüphesiz Sen işitensin, bilensin.»” (el-Bakara, 127)
Sâfa ve Merve Tepeleri
Safâ ve Merve Tepeleri, bugünkü Zemzem Kuyusunun bulunduğu noktada susuzluktan bunalmış olan Hz. İsmail’in annesi Hz. Hacer’in telâş ve heyecan içerisinde su bulmak maksadıyla gidip geldiği iki mübarek tepedir. Bu tepeler, Hac ibadetinin bir parçası olan sa’y yapılması için kullanılır. Sa’y, Safâ ve Merve Tepeleri arasında gidip gelmek şeklinde yapılır. Bu gidiş geliş, insanın Allah’a acizlik ve huşû içerisinde sığınmasını amaçlar.
Cenâb-ı Hak, bu iki tepenin ehemmiyetini şöyle ifade buyurur: “Şüphesiz Safâ ile Merve, Allâh’ın nişânelerindendir.” (el-Bakara, 158)
Zemzem Suyu ve Kuyusu
Zemzem, Allah’ın Hz. Hacer ve oğlu Hz. İsmail’e ihsan ettiği mübarek suyun adıdır. Hz. İbrahim, Allah’tan aldığı vahiy ile eşi Hacer ve henüz süt emmekte olan oğlu İsmail’i Zemzem’in bugünkü yerine bırakıp gider. Henüz Kâbe yapılmadığı ve Mekke şehri kurulmadığı için orada yaşayan birileri de yoktur. Hz. İsmail’in annesi Hacer, suları tükenip de zor durumda kalınca Safa ve Merve tepeleri arasında su bulabilme ümidiyle koşmuş, yavrusuna bir şey olur korkusuyla dönmüş ve böylece yedi defa gidip gelmiştir. Allah’u Teâlâ, onun çaresizliğini ve sıkıntısını, Zemzem’i çıkararak gidermiştir.
Zemzem suyu, hac yolculuğunda sadece içilmekle kalmaz, aynı zamanda temizlenmek, abdest almak, hastalıkları iyileştirmek, rızık elde etmek ve dua etmek gibi birçok amaç için de kullanılır. Zemzem suyu, özellikle hac yolculuğu sırasında önemli bir yere sahiptir ve özel bir anlam taşır. Peygamber Efendimiz (sav) Zemzem hakkında; “Zemzem ne niyetle içilirse o yararı sağlar” (İbn Mâce, Menasik, 78) buyurduğu rivayet edilmektedir. Çeşitli rivayetlerde onun şifa verici özelliği anlatılmıştır. Medine’ye hicret ettikten sonra Hz. Peygamber’in Mekke’den Zemzem suyu getirttiği de nakledilmektedir.
Elinize, kaleminize sağlık.
çok teşekkür ederiz