Kazakistan’da yapılan son arkeolojik çalışmalarda, Türk tarihini etkileyebilecek önemli bir keşif yapıldı. Karaganda ilçesinde, İskit-Saka ve onun erken dönemine ait, 3 bin 400 yıllık bir piramit olan Karajartas anıt mezarı bulundu. Uzmanlar, bu anıt mezarın, Andronovo döneminin son evresine ait Begazı Dandibay dönemine ait bir hükümdara ait olduğunu belirtiyorlar. Bu keşif, Kazakistan tarihinde büyük bir dönüm noktası olarak kabul ediliyor.
Karaganda Eyaleti Şet ilçesinde bulunan Taldı Nehri‘nin sol kıyısında yükselen bu piramit, Karaganda Üniversitesi Sarı Arka Arkeoloji Heyeti tarafından tespit edildi ve toplamda 4 kazı sezonu boyunca incelendi. Kazakistan Cumhuriyeti Milli Müzesi’nden Dr. Aibar Kassenali, keşfedilen piramitle ilgili ilk değerlendirmeyi TRT Haber’e sundu. Dr. Kassenali, karbon 14 analizleri sonucunda piramidin MÖ 14 ile 12. yüzyıllar arasına tarihlendiğini açıkladı. Bu keşif, Türk tarihine önemli bir ışık tutmakta ve geçmişin gizemlerini aydınlatmaktadır.
Piramit Begazı Dandibay Dönemine Ait
Dr. Kassenali’nin açıklamalarına göre, bu piramit, Begazı Dandibay dönemine ait bir tarihi eserdir. Bölgede birden fazla piramidal basamaklı anıt mezarın bulunması, Taldı Nehir vadisinin Andronovo toplulukları tarafından büyük liderlerinin gömüldüğü krallar vadisi olarak kullanıldığını işaret etmektedir. Yani bu piramitler, Mısır’daki Nil Vadisi gibi önemli liderlerin gömüldüğü alanlar olarak hizmet görmüş olabilir.
Mezar odasında bulunan bulgular, bu bozkır piramidinin Andronovo döneminde Kazak bozkırlarına hükmeden yerel bir hükümdar adına yapılmış olabileceğini göstermektedir. Özellikle, bu mezar alanında bulunan keramik kabın, çark kullanılmadan imal edildiği ve baskı yöntemiyle bezendiği motif üslubunun, Andronovo döneminin son evresini oluşturan Begazı Dandibay dönemine ait olduğunu göstermektedir.
Dr. Kassenali, Karajartas piramidinde bulunan kesme taşlar ve anıt mezarın boyutunun, Bronz Çağı’nda ve oldukça kurak bir bozkır bölgesinde böylesine büyük bir yapının inşa edilmiş olmasının, Begazı Dandibay topluluklarının yüksek sanat anlayışına ve zengin ruhani inançlara sahip olduklarının bir göstergesi olduğunu vurgulamaktadır. Bu keşif, tarih ve arkeoloji açısından büyük bir öneme sahiptir ve Türk tarihini daha iyi anlamamıza yardımcı olacaktır.
Tarihi Kaynaklar; Üçgen Mezar İnşa Ettiklerini Anlatıyor
Dr. Serhan Çınar’a göre, tarihi kaynaklarda İskit-Saka ve Begazı Dandibay topluluklarına ait piramidal mezar yapılarına dair bilgilere rastlanmaktadır. Bu bilgilere göre, Kniduslu Ctesias ve Sicilyalı Diodoros gibi antik dönem tarihçilerinin yazılarında, Saka halkının bir kraliçe olan Zarina’nın liderliğinde ülkelerini medeni bir hale getirdiği ve birkaç şehir kurduğu, kraliçenin ölümünden sonra ise halkın topraklarında en büyük mezar olarak üçgen bir mezar inşa ettikleri aktarılmaktadır.
Dr. Çınar, Karajartas’ta bulunan basamaklı piramidal anıt mezarların, bu tarihi kayıtlarda geçen İskit çağına ait mezar yapılarının erken versiyonları olabileceğini belirtmektedir. Bu keşif, tarihi kaynaklarla da uyumlu bir şekilde İskit-Saka topluluklarının geçmişine ışık tutmaktadır ve bu toplulukların tarihsel gelişimine dair yeni bilgiler sunmaktadır.
Kent Adında Bir Proto-Şehir Yerleşkesi Bulundu
Dr. Çınar’ın verdiği bilgilere göre, Karajartas anıt mezarının sakinlerinin Andronovo döneminin son evresine ait olan Begazı Dandibay dönemindeki yerel bir hükümdara ait olduğu belirtiliyor. Ayrıca, bu bölgedeki kazı çalışmaları sırasında, yine Begazı Dandibay topluluklarına ait olduğu tespit edilen Kent adında bir proto-şehir yerleşkesi de bulunmuş. Bu yerleşke, 15 hektarlık bir alanı kaplamaktadır.
Kronolojik olarak, Ön Asya’daki Troya 4, Yunanistan anakarasındaki Erken Miken dönemi ve Mısır’daki Orta Krallık şehir devletlerinin gelişmiş katmanları ile aynı tarihi dönemde varlık göstermiştir. Yerleşkenin içerisinde, labirent kapılar, hendekler ve çıkıntılı surlar gibi özellikler bulunmaktadır, ve nizami planlı bir sokak ağı ile su toplama sistemleri de mevcuttur.
Bu yerleşkelerde, tanrılara sunulan özel kurban sunakları da bulunmaktadır. Ayrıca, Karajartas gibi piramidal mozole formlu kompleksler içinde, küçük taşlardan oyulmuş insan vücudu şeklinde ritüel heykeller de keşfedilmiştir. Bu heykeller, eski Mezopotamya sakinlerinin tanrılarına benzer ve yıllık festivallerde tapınılan tanrıları temsil edebilir. Ayrıca, kil levhalarda farklı türden yazılara rastlanmıştır. Bu levhalar, muhtemelen erken döneme ait bir sayma sisteminin örneklerini içermektedir. Bu keşifler, bölgenin antik dönemde oldukça gelişmiş bir kültür ve medeniyete sahip olduğunu göstermektedir.
Dini Törenlerin Düzenlendiği Bir Kutsal Alan
Dr. Aibar Kassenali’nin açıklamalarına göre, Karajartas anıt mezarı sadece bir mezar alanı olarak değil, aynı zamanda dini merasimlerin gerçekleştirildiği bir kutsal alan olarak kullanılmıştır. Kaya resimlerinden anlaşıldığı kadarıyla, Andronovo toplumunda ay ve güneşin birbirine kavuştuğu dönemler özel olarak algılanmış ve bu kutsal birleşme çeşitli şenliklerle kutlanmıştır. Bu bağlamda, Karajartas anıt mezar piramidi, Andronovo toplulukları için dini ritüellerin gerçekleştirildiği bir alan olarak hizmet etmiş olabilir.
Dr. Serhan Çınar ise Karajartas piramidini erken Türk arkeoloji ve tarih araştırmaları bağlamında değerlendirmiştir. Begazı Dandibay topluluklarının, Güney Sibirya’nın Karasuk kültürü ile yakın bağlantıları olduğu belirtilmektedir. Özellikle, Begazı Dandibay dönemine ait mozolelerdeki mezar odalarına açılan koridorların her zaman güneşin doğduğu yöne doğru açılması, geleneksel Türk dini inanışının bir tezahürü olarak kabul edilebilir. Bu keşifler, Türk tarihini daha iyi anlamamıza ve Türk topluluklarının erken dönemlerine dair daha fazla bilgi edinmemize yardımcı olmaktadır.
Aynı döneme ait mezar sitelerinde keşfedilen yuvarlak tipli seramik kaplar, İskit-Saka dönemi ritüel kapları olarak kabul edilebilecek kültürel bir bağlamın işareti olarak görülebilir. Daha sonraki dönemlerde ise, Asya Hun döneminden başlayarak Türk kabileleri arasında yaygın olarak kullanılan geleneksel dökme kazanların arkaik versiyonları olarak karşımıza çıkıyor.
Göktürk dönemine ait Türk-Runik yazı karakterleri arasında, Andronovo ve Begazı Dandibay evresine ait birçok tamga piktogramının yer aldığı bilinmektedir. Bu, farklı dönemler arasındaki kültürel ve tarihi bağları işaret eden önemli bir gösterge olarak kabul edilebilir.
Ayrıca, mezar alanlarında bulunan geometrik süslemeler ve tamga tipi karakterler, Ortaçağ dönemi Türk kabilelerinin sanatında da yer bulmuştur. Bu buluntular, Proto-Türk kabilelerinin yaşam biçimleriyle belirlenen aidiyetlerini gösteren önemli işaretler olarak kabul edilebilir. Dolayısıyla, bu tür bulgular, 19. ve 20. yüzyıl tarih ve arkeoloji çalışmalarında yaygın olarak kabul edilen kültür ve medeniyetin sadece şehir yaşamıyla ölçüldüğü geleneksel yorumların ötesine geçerek, dünya çapında bozkır kavimlerinin tarihi rolünü açıkça gösteren önemli kanıtlar olarak karşımıza çıkmaktadır.
Andronovo Kabile Reislerine Ait Bir Kafatasına Ulaşıldı
Anıt mezardaki mezar odasında, granit plaka taşlarla çevrili bir lahit yapısı bulunuyor ve lahitin içinde ise Andronovo kabile reisine ait olduğu düşünülen bir hükümdarın kafatasına ulaşıldı.
Mezar odasının üst kısmında ise, hükümdarın kişisel eşyalarının saklandığı özel bir niş alanı bulunuyor. Bu alanda, tunçtan yapılmış halkalı bir ok ucu, bir altın yüzük ve üzerinde arkaik dönem yazı üslubuna benzer işaretler bulunan gizemli bir çömlek parçası keşfedildi.
Ayrıca, mezar odasının farklı bölgelerinde ve piramidin çeşitli basamak bölümlerinde, bozkır kabilelerinin geleneksel defin merasimlerinde ritüel amaçlarla kullanılan hayvan kemiklerine de rastlanmıştır. Bu keşifler, Andronovo kabile reisinin gömüldüğü bu anıt mezardan elde edilen önemli bulguları içermektedir.
Anıt Mezar Piramidinin Mimari Özellikleri
Karajartas anıt mezarının mimarisi oldukça ilginç bir şekilde tasarlanmıştır. Mezar, zemin seviyesinde kare bir plana sahiptir ve dış duvarları, kenarlardan merkeze doğru yükselerek artan granit yığma taşlarla inşa edilmiştir. Mezarı çevreleyen dış çit alanları, kil harcıyla birbirine bağlı granit plakalardan oluşan menhir taşlarıyla çevrilidir. Ayrıca, mezar odasını çevreleyen iç duvarlar ile yapının dış hattını çevreleyen menhirler arasında bir geçiş alanı bulunmaktadır.
Mezarın iç kısmında, küçük taşların üst üste dizilerek oluşturduğu, merkeze doğru kademeli olarak yükselen beş yükselti bölümü bulunmaktadır. Mezar odasını çevreleyen iç duvarın üzerine yerleştirilen büyük granit plakalar, yapının dış hatlarını kapatmak için kullanılmıştır.
Anıt mezarın iç ölçüleri yaklaşık 3,5 – 4,5 metre boyutlarındadır ve mezar alanının üst örtü yüksekliği yaklaşık 2 metreye ulaşır. Bu yükseltiler, kesme taşların üst üste yerleştirilmesiyle oluşturulan kuzey-güney ve doğu-batı cephelerinde toplamda beşer adet basamakla sağlanmıştır. Bu karmaşık tasarım, mezarın dini veya ritüel amaçlar için özel olarak inşa edildiğini göstermektedir.
Karajartas anıt mezarının yapısal özellikleri hakkında verilen bilgilere göre, bu bölgede mezar odasını dışarıya bağlayan bir yolun varlığı tespit edilmiştir. Dr. Aibar Kassenali, bu yolu ve onunla ilgili ayrıntıları şu şekilde açıklamıştır:
“Yolun girişi, güneşin doğuş yönü olan doğu tarafından bulunmaktadır. Karajartas anıt mezarının en alt katmanlarına ulaşıldığında, mezarın inşası sırasında daha önce Ön Asya’daki piramit yapılarında kullanılmış olan eğimli parkur tekniğinin izlerine rastlandı. Bu, anıt mezarın basamaklı piramidal tarzda inşa edildiğini kesinleştirmiştir.”
Kazak Bozkırlarında Piramidal Basamaklı Yapılar Bulunmakta
Özellikle Karajartas’taki anıtsal yapının, Kazak bozkırlarındaki ilk piramit yapısı olmadığını belirtmek önemlidir. Taldı Nehri boyunca da benzer piramidal basamaklı anıt mezar tipi yapılar bulunmaktadır. Örneğin, 1946 yılında A.H Margulan tarafından tamamlanan kazı çalışmaları sırasında, Andronovo dönemine ait Sangru 1-3 adlı mezar alanları da bulunmuştur. Bu iki mezar alanı, Karajartas mozolesinden farklıdır, çünkü daha küçük boyutlara sahiptirler ve mezar odasına giden bir yol alanlarına sahip değildirler.
Dr. Serhan Çınar, Begazı Dandibay kültürü hakkında bilgi verirken, bu kültürün Geç Bronz Çağı’na ait olduğunu ve ana ekonomik uğraşının metal ihracatı olduğunu belirtmiştir. Bu kültür, metalin dökümü ve bölgenin dışına ihraç edilmesi işlemi konusunda uzmandı. Özellikle Karajartas piramidini inşa ettiren Begazı Dandibay dönemi hükümdarları, metal ihracatında geniş bir coğrafi alanı kapsayan bir ticaret ağına sahipti. Bu yeni evre, bölgede bozkır aristokrasisinin şekillendiği ve sosyal elitizmin ortaya çıktığı bir dönemi temsil eder. Bu, Kazakistan’da bozkır toplulukları arasında devlet oluşumunun alt evrelerinin gelişmeye başladığı bir dönem olarak kabul edilir.
