Özbek kültürünün vazgeçilmez bir parçası olan sümelek, Nevruz Bayramı’nın tatlı sembolü olarak öne çıkar. Çimlenmiş buğdaydan yapılan ve yaklaşık 24 saat süren ritüel dolu bir süreçle hazırlanan sümelek, baharın gelişini kutlamak için Özbek halkı tarafından büyük bir coşkuyla hazırlanır.
Bu lezzetli tatlı, sadece damakları tatlandırmakla kalmaz, aynı zamanda dayanıklılık, umut ve birliktelik mesajlarıyla doludur. Sümelek, kökeniyle ilgili anlatılan efsaneler ve halk arasındaki inançlarla, Özbekistan’ın zengin kültürel mirasının bir simgesi olarak yaşatılmaya devam ediyor.
Nevruz Bayramının Simgesi Sümelek Tatlısı
Samanu, Uğut Tatlısı veya Samanak, Sumalak/Sumalyak, Sümölök, Sümölöt, hem Türklerde hem de pek çok Orta Asya ve Orta Doğu toplumunda Nevruz Günü pişirilen bir çeşit tatlıdır. Bazı yörelerde muhallebi, bazı yerlerde ise helva şeklinde hazırlanır. Azerbaycan’da “Semeni Helvası” olarak bilinir.
Kırgız, Özbek, Karakalpak, Tatar, Kazak, Uygur, Tacik ve Afgan Türkleri arasında yaygın olarak pişirilen bu yemek, Türkistan Türkleri’nin ortak bir Nevruz geleneğidir. Bölgesel farklılıklar olsa da, sümeleğin pişirme yöntemi genellikle aynıdır.
Pişirilmesi ve toplu olarak dağıtılması, çocuklu bir kadın tarafından yönetilir ve kazan başında kadınlar şarkılar söyleyip dans ederler. Nevruz gecesi tatlının bir kısmı suya bırakılır. Şifa verici bir cennet yemeği olduğuna inanılır.
Genellikle Nevruz Bayramı‘ndan sonra hazırlanan bu tatlı, diğer zamanlarda pek yapılmaz. Özbekistan’da ise ilkbaharın gelişiyle birlikte ülkenin dört bir yanında sümelek tatlısı hazırlanır ve komşulara ikram edilir. Büyük kazanlarda sürekli karıştırılarak yapılan ve dileklerin kabul olacağına inanılan bu tatlının hazırlanması 24 saat sürer.
Nevruz Bayramı, yüzyıllardır Orta Asya halkları tarafından kutlanır ve baharın müjdecisi olarak kabul edilir. Özbekistan’da mart ayı boyunca çeşitli etkinliklerle kutlanır. Resmi kutlamalar 21 Mart’ta yapılsa da, halk arasında kutlamalar ay boyunca devam eder. Nevruz, insanları bir araya getiren ve birlikteliği pekiştiren bir bayramdır. Bu dönemde mahallelerde yaşayan insanlar bir araya gelerek Nevruz yemekleri olan “kök samsa”, “halim” ve Özbek pilavı ile birlikte sümelek tatlısı hazırlar.
Özbek mahallelerinde yapılan Nevruz şenliklerinde, mahalle sakinleri bir araya gelerek Nevruz duasının ardından bayram yemeklerini hazırlar ve gün boyunca sümelek tatlısını pişirirler. Tatlı, yaklaşık 24 saat boyunca sürekli karıştırılarak pişirilir ve altının yanmaması için içine birkaç küçük taş veya ceviz atılır. Gece boyunca süren hazırlık sırasında şenlikler devam eder, şarkılar söylenir ve halk oyunları oynanır.
Sümelek Tatlısı Nasıl Hazırlanır?
Nevruz’a özel yemekler arasında yer alan sümelek tatlısı, Özbek halkı için Nevruz’un sembolü olarak kabul edilir ve yapımı çeşitli ritüeller içerir.
İlk olarak buğday, çimlenene kadar 4-5 gün boyunca su serpilerek bir tahtaya yayılır. Çimler büyüdükten sonra, buğday kıyma makinesinde çekilir ve suyla karıştırılarak nişastalı sıvısı çıkarılır. Büyük kazanlara yağ eklenir ve ardından buğdaydan elde edilen nişastalı su ilave edilerek 16-18 saat boyunca sürekli karıştırılır. Tatlının bulunduğu kazanın altı yanmasın diye içine birkaç ceviz veya taş atılır.
Sümelek karıştırılırken, kazanı her karıştıran kişi dilek tutar ve dua eder. Özbeklerde, sümelek karıştırılırken tutulan dilek ve duaların kabul olacağına inanılır.
Hazırlık süreci yaklaşık 24 saat sürer. 16-18 saatlik karıştırma işleminin ardından, tatlı 5-6 saat boyunca kapağı kapatılarak demlenmeye bırakılır. Hazır olan sümelek, Özbekler arasında her derde deva, hastalıkları iyileştirici ve güç kaynağı olarak görülür.
Sümelek, önce mahallenin yaşlı ve hastalarına, ardından tüm sakinlerine dağıtılır. Kâsesinden ceviz veya taş çıkan kişinin dilek veya duasının kabul edildiğine inanılır.
Sümelek Tatlısının Kökenine Dair Rivayetler
Özbeklerde “sümelek” tatlısının kökeniyle ilgili çeşitli rivayetler bulunur ve bu tatlının 30 melek tarafından hazırlandığına inanılır.
Bir rivayete göre, ilkbahar döneminde evinde yiyecek bulamayan bir anne, aç kalan ikiz çocuklarını doyurmak için evde bulduğu çimlenmiş buğdayı suyla kaynatır. Çocuklarını kazanda bir şeyler olduğuna inandırmak ve kaynaması sırasında ses çıkarması için kazana bir avuç taş atar. Gece geç vakitte, çocuklarını uyutmak isterken kendisi de uyuyakalır.
Sabah uyandığında, kazandan güzel kokular gelir. Rivayete göre, gece gökten inen 30 melek sabaha kadar kazanı karıştırır ve ortaya “sümelek” çıkar. Farsça’da 30 melek anlamına gelen “sümelek” adı buradan gelir. Bu rivayet, Özbekistan’da kuşaktan kuşağa aktarılmıştır ve ikiz çocuk sahibi olan aileler, evlerinde mutlaka sümelek yaparak yakınlarına ve komşularına dağıtır.
Bir diğer rivayete göre ise, düşmanın kuşattığı bir kalede yiyecek biter. Kale halkı, son çare olarak ambarlardaki çuvalların dibinde kalan çimlenmiş buğdayları kaynatarak açlıklarını giderir. Bu yiyecekten güç alan halk, düşmanı yener ve böylece sümelek yapma geleneği doğar.
Her iki rivayet de sümeleğin zorluklar karşısında dayanıklılığı ve umudu temsil ettiğini vurgular ve Özbek halkının kültürel belleğinde önemli bir yere sahiptir.
Konu ile ilgili ‘’Nevruz Bayramı Nedir? Nevruz Ateşi Neyi İfade Eder?’’ isimli makale için TIKLAYINIZ!
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYINIZ!
