29 Mart 2018’de, Güney Kenya’da birkaç kilometre genişliğinde büyük bir çatlak meydana geldi. Çatlak büyümeye devam etti ve sonunda Nairobi Narok otoyolunda çöküntüye neden oldu. Ayrıca, bölgedeki deprem hareketleri de çatlakla ilişkilendirildi. Dünya, sürekli değişen bir gezegendir ve bazı değişimler bizim için neredeyse fark edilmez. Ancak, 2018’de Güney Kenya’da meydana gelen büyük bir çatlak, Afrika kıtasının levha tektoniğinin nasıl işlediğiyle ilgili araştırmalara yol açtı. Bilim insanlarının hesaplamalarına göre, yaklaşık 5-10 milyon yıl sonra, Afrika’nın doğu kısmında tektonik bir bölünme olacak.
Dünya’nın litosferi, kabuk ve kabuğun üst kısmından oluşan bir dizi tektonik levhaya ayrılmıştır. Bu levhalar kayma yapışkan bir astenosfer üzerinde hareket eder ve farklı hızlarda birbirlerine bağlıdır. Levhaların hareketlerini kontrol eden mekanizmalar tam olarak bilinmese de, astenosferdeki konveksiyon akımları ve levhalar arasındaki sınırlarda oluşan kuvvetlerin etkisi olduğu düşünülmektedir.
Kuvvetler sadece levhaların hareket etmesine neden olmakla kalmaz, aynı zamanda levhaların kırılmasına, çatlak oluşumuna ve potansiyel yeni levha sınırlarının oluşmasına da yol açabilir. Bu süreç Doğu Afrika Rift sisteminde meydana gelmektedir. Dünya’nın en büyük fay hattı olarak da kabul edilen Doğu Afrika Rift Vadisi; Afrika levhasını, Somali ve Nubya levhaları olarak ikiye böler. Bu yarık vadi, kuzeydeki Aden Körfezi’nden güneydeki Zimbabve’ye kadar 3000 km boyunca uzanır. Kenya’nın güneybatısında büyük bir çatlak ortaya çıktığında, yarık vadisinin doğu kolu boyunca Etiyopya, Kenya ve Tanzanya’da meydana gelen faaliyetler belirgin hale gelir.
Çatlakların Oluşma Sebebi
Litosfer yatay bir genişleme kuvvetine maruz kaldığında, gerilir ve incelir. Bu gerilim, yarık bir vadinin oluşmasına neden olabilir. Yarık vadisi boyunca volkanik ve sismik aktivite de gözlemlenebilir. Çatlaklar, kıta kırılmasının ilk adımıdır ve başarılı olursa yeni bir okyanus havzasının oluşumuna neden olabilir. Güney Amerika ve Afrika’nın ayrılması sonucu Güney Atlantik Okyanusu’nun oluşumu gibi, tarihte birçok örnek mevcuttur. Sınırların nasıl eşleştiği, kıtaların yıllar önce ayrılmasına ve bugün dünya haritasındaki şekillerine nasıl neden olduğu konusu, dünya bilimcileri için uzun süredir merak konusu olmuştur.
Bu konuda yapılan çalışmalar, litosferdeki yatay genişleme kuvvetlerinin etkisiyle kıtasal yırtılmaların oluştuğunu ve bu çatlakların zamanla büyüyerek yeni okyanus havzalarının oluşumuna neden olduğunu gösteriyor. Doğu Afrika Çatlağı gibi aktif çatlaklar, bu yatay genişleme kuvvetlerinin bir sonucu olarak oluşur ve altta yatan mantonun dolaşımı bu süreci besler. Büyük bir manto yükselmesi litosferi yukarı doğru iterek, sıcaklık artışı nedeniyle güçsüzleştirir ve sonunda faylanma ve kırılmaya neden olur. Bu süreç, dünya haritasındaki kıtaların ve okyanusların şekillerini oluşturan önemli bir mekanizmadır.
Doğu Afrika Yarık Vadisi’nin oluşumu ve hareketleri, yeryüzündeki büyük tektonik olaylar arasında yer alır. Bu süreç, litosferin kırılması, çatlaklar, volkanizma ve depremler gibi farklı jeolojik olaylarla birlikte gerçekleşir. Bunun arkasındaki nedenlerden biri, altta yatan mantoda bulunan Afrika Superswell gibi termal yapıların varlığıdır. Bu termal yapılar, yüksek arazi oluşumunu da açıklamada yardımcı olur. Doğu Afrika sistemine özgü faylar, çatlak vadileri ve diğer topografik özellikler, uzaydan açıkça görülebilir.
Bu kırılmaların hepsi aynı anda meydana gelmedi ancak yıllar önce Etiyopya’nın kuzeyindeki Afar bölgesinde, 30 metre ile başlayan ve güneyde Zimbabve’ye doğru yılda ortalama 2.5-5 cm arasında yayılan bir dizi olay meydana geldi. Genellikle bu çatlaklar fark edilemez, ancak Nubia ve Somali levhaları parçalanmaya devam ederken, yeni faylar oluşurken eski faylarda çatlaklar veya yeni hareketler oluşabilir ve bu da depremlere neden olabilir.
Kıtaların Kırılma Süreci
Doğu Afrika’daki deprem alanlarının çoğu, çatlak vadisi boyunca geniş bir alana yayılıyor ve boyutları nispeten küçük olmasına rağmen önemli zararlar verebiliyor. Bölgedeki volkanizma faaliyetleri, devam eden kıta kırılması sürecinin ve sıcak erimiş astenosferin yüzeye yakınlığının sonucu olarak ortaya çıkıyor. Doğu Afrika Çatlağı, hareket halinde bir zaman çizelgesi olarak kabul edilebilir ve çatlağın farklı evrelerinin gözlemlenmesine imkân tanır. Çatlak henüz küçük olduğu için, güneyde genişleme oranı düşük ve bu nedenle faylanma geniş bir alanda meydana gelir.
Ancak, Afar bölgesine doğru olan yarık vadi tabanı, volkanik kayalarla kaplıdır. Bu bölgede, litosferin neredeyse tamamen ayrılma noktasına kadar inceldiği belirlenmiştir. Bu oluşum gerçekleştiğinde, kırılmış levhaların yarattığı bölgede magmanın katılaşmasıyla yeni bir okyanus oluşmaya başlayacaktır. Yıllar boyunca, deniz tabanı yayılması tüm çatlak boyunca ilerleyerek okyanus içine dolacak ve sonuç olarak Afrika kıtası küçülecek. Böylece, Etiyopya ve Somali’nin bir kısmından ve Afrika Boynuzu’ndan oluşan büyük bir ada, Hint Okyanusu’nda ortaya çıkacaktır.
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYINIZ!
