Vecihi Hürkuş; ömrünü Türk havacılık sanayiinin gelişimine adamış bir pilot, mühendis ve girişimcidir. Türkiye’nin ilk uçak tasarımcısı ve üreticisi olarak kabul edilir. Kurtuluş Savaşı sırasında Rus uçaklarını düşürdüğü için “Kara Tehlike” olarak anılmıştır. Kısa sürede “Baştayyareci” unvanını alan Hürkuş, Türkiye’nin ilk havacılık okulunu kurmuştur. Soyadı Kanunu’yla beraber ömrü boyunca hakkını vererek taşıdığı ‘’Hürkuş’’ soyadını almıştır. Uçakları ve pilotluğuyla ünlü olan Hürkuş, karşısına çıkan engelleri aşmak için verdiği mücadeleler, filmlere ve belgesellere konu olmuştur.
TBMM Tarafından Üç Kez Takdirname Verilen Tek Kişi
Vecihi Hürkuş; 6 Ocak 1896 tarihinde İstanbul’da doğmuş, İlkokulu İstanbul’da okumuştur. I. Dünya Savaşı sırasında yaralanınca, İstanbul’a dönerek Yeşilköy’deki Tayyare Mektebi’ne girdi ve pilot olarak mezun oldu. Birinci Dünya Savaşı sırasında pilot brövesi alarak 7. Tayyare Bölüğü’nde Ruslara karşı harekâta katıldı ve başarılı keşif ve bombardıman uçuşları yaptı. Ayrıca bir hava muharebesinde bir Rus uçağını düşürdü, böylece Türkiye’nin ilk uçak düşüren tayyarecisi oldu. Savaş sırasında esir düşen Vecihi Hürkuş, Hazar Denizi’nin Azerbaycan kısmında bulunan Nargin Adası’ndan yüzerek İran üzerinden kaçmayı başardı. Yurda dönerek 1918 yılı yaz başında Yeşilköy’de konuşlanmış bulunan 9. Harp Tayyare Bölüğü’nde görev aldı.
Vecihi Hürkuş, Türk Kurtuluş Savaşı sırasında da aktif bir rol oynadı. Mondros Ateşkes Antlaşması’nın imzalanması ile yarım kalan av uçağı tasarımı projesini sürdürdü. Özellikle İnönü ve Sakarya Meydan Muharebesi sırasında çok başarılı keşif ve destek uçuşları yaptı. Bir Yunan uçağını düşürdü ve Kurtuluş Savaşı’nın ilk ve son uçuşunu yaptı. Ayrıca İzmir (Gaziemir – Seydiköy) hava meydanına ilk giren ve işgalden kurtarmaya ilk çalışan kişi oldu. Vecihi Hürkuş’a kırmızı şeritli İstiklal Madalyası verildi ve TBMM tarafından üç kez takdirname verilen tek kişi olarak kabul edilir.
İlk Türk Uçağını İmal Etti, Ödül Yerine Ceza Aldı
Savaş sonrası Vecihi Hürkuş, İzmir’de yeni tayyarecileri eğitmeye başladı. Edirne’ye yanlışlıkla inen bir yolcu uçağını almakla görevlendirildi. Hizmeti karşılığı uçağa “VECİHİ” adı verilince uçak inşa etme düşünceleri canlandı. İzmir Seydiköy Hava Mektebi’nde (bugünkü Gaziemir Hava Teknik Okullar Komutanlığı) uçak yapımı projesine devam etti. 1923’te ganimet olarak Yunanlardan ele geçen motorlardan yararlanarak ilk Türk uçağını imal etti. 28 Ocak 1925 tarihinde “VECİHİ K-VI” adını verdiği uçağını uçurdu, ancak ödül yerine ceza aldı. Vecihi Hürkuş’un ödül beklerken ceza almasının nedeni, havacılıktan anlayan kimsenin bulunmaması ve uçak inşa ederek izinsiz havalanmasıdır.
Daha sonra askeri havacılıktan ayrılarak, uçak tasarımı ve yapımı çalışmalarına devam etti. Havacılığa gönül vermiş olan Vecihi Hürkuş, Türk havacılık tarihinin önemli isimlerinden biridir. Aynı zamanda Türkiye tarihinin de ilginç simalarından biridir.
Keresteci Dükkânında Uçak İmalatı
1930 yılında Kadıköy’de bir keresteci dükkânını kiralayarak, ilk Türk sivil uçağını, aslında ikinci uçağı olan VECİHİ XIV’ü üç ay içinde imal etti. İlk uçuşunu 27 Eylül 1930 tarihinde Kadıköy Fikirtepe’de büyük bir kalabalık ve basın topluluğu karşısında yaptı. Daha sonra VECİHİ XIV ile Yeşilköy ve Ankara’ya uçtu. Ancak Uçabilirlik Sertifikası için İktisat Bakanlığı’na başvurduğunda “Tayyarenin teknik vasıflarını tespit edecek kimse bulunmadığından gereken vesika verilmemiştir” diye cevap almıştır.
Bunun üzerine Vecihi Hürkuş, uçağın belgelerini almak için Çekoslovakya’ya gitti. Orada uçağın her türlü uçuş şekli ve teknik kontrolü yapıldıktan sonra uçuşa izin verildi. Hürkuş, 23 Nisan 1931 tarihinde Çekoslovakya’da yetkililer tarafından bir törenle onurlandırıldı. Uçuş müsaadesi alarak “Yaşasın Türk Tayyareciliği” yazılı bir pankartla ödüllendirildi. 25 Nisan 1931 tarihinde Çekoslovakya’dan Türkiye’ye uçarak yola çıktı ve 5 Mayıs 1931 tarihinde Türkiye’ye geri döndü.
İlk Türk Kadın Pilotu Bedriye Gökmen’i Yetiştirdi
1932 yılında, Vecihi Hürkuş, ilk Türk Sivil Havacılık Okulu olan Sivil Tayyare Mektebi’ni açtı. Okulda ilk Türk kadın pilotu olan Bedriye Gökmen ile birlikte 12 pilot yetiştirdi. İstanbul Kalamış-Kadıköy’de Türkiye’nin ilk sivil uçağı VECİHİ XIV, ilk eğitim ve spor uçağı VECİHİ XV, 160 beygirlik Mercedes uçak motorlu deniz kızağı VECİHİ SK-X üretildi. Nuri Demirağ, bir tayyare yapımı için 5.000 TL verdi ve böylece 1933 yılında Vecihi Hürkuş tarafından NURİ BEY adı verilen VECİHİ XVI kabin uçağı yapıldı. Vecihi Bey, eğitim yaparken zor koşullarda bazı kurumların, örneğin TEKEL İdaresi’nin ve Türkiye İş Bankası’nın reklâmlarını yapmış, bazı vatansever yetkili kuruluşların da yardımlarını almıştır.
1937 yılında Türk Hava Kurumu, Vecihi Hürkuş’u Almanya’daki bir mühendislik okulunda mühendislik eğitimi alması için gönderdi. 1939 yılında mezun olarak ülkesine dönen Vecihi Hürkuş’a iki yılda mühendis olunmasının imkânsızlığı gerekçesiyle ‘’uçak mühendisi’’ ruhsatı verilmedi. 1954 yılında ilk sivil havayolu şirketi olan Hürkuş Hava Yolları’nı kurdu ancak kazalar, kaçırılmalar ve sabotajlar gibi sebeplerle şirket uçuştan men edildi. Vecihi Hürkuş, Türk havacılık tarihinin en üretken ve girişimci kişilerinden biri olarak, 1969 yılında Ankara’da Gülhane Askerî Tıp Akademisi Hastanesi’nde hayata gözlerini yumdu.
