Güneş Kapısı, Tiwanaku kentinde yer alan ve kültürünün en önemli anıtlarından biri olarak kabul edilen bir yapıdır. Tiwanaku, Bolivya’da İnka kültürünün önemli kalıntılarının bulunduğu bir şehirdir. Şehir 4 bin metrelik yükseklikte, Altiplano’nun verimsiz düzlüğünde yer almaktadır. La Paz’a 70 km uzaklıkta ve Peru sınırına yakın bir konumdadır. Şehirde bulunan harabeler, 2000 yılından beri UNESCO Dünya Kültür Mirası listesinde yer almaktadır. Tiwanaku, Aymara dilinde “merkezdeki taş” anlamına gelmektedir.
Tarihi Tiwanaku şehri, MÖ 1500 ile MS 1200 yılları arasında Titikaka Gölü çevresinde yaşayan bir toplumun dini ve yönetim merkezi olarak hizmet vermiştir. Bu şehri kuran uygarlığın ne zaman ve nasıl ortaya çıktığı konusunda fikir ayrılıkları vardır. En yaygın görüşe göre bu uygarlık; Gölün güney kıyılarındaki “Güneş Kenti” adlı arkeolojik alan etrafında ortaya çıkmıştır. Uygarlığın nasıl geliştiği hakkında yeterli bilgi yoktur. Ancak arkeolojik kazılar, bu uygarlığın gelişiminin Gölün güney ve güneydoğusunda olduğunu göstermektedir. Bu alanlar günümüzde Şili’nin kuzeyini ve Bolivya’nın batısını içermektedir. Şehir hakkında yapılan bazı araştırmalar, bu uygarlığın en eski kentlerinin 12 bin yıl öncesine dayandığını göstermektedir. Tiwanaku yakınlarında gizemi çözülememiş ve dünya dışı varlıklarla ilişkilendirilmiş birçok yapı bulunmaktadır. Bunlar arasında; gizemli sular olarak kabul edilen Titikaka Gölü’nün yanı sıra Puma Punku ve Saksaywaman gibi yapılar yer almaktadır.
Tiwanaku Şehri’nin Özellikleri
Tiwanaku şehri, eski zamanlarda Titikaka Gölü’nün kıyısında, güney ucunda bulunuyordu. Ancak gölün buharlaşması sonucu genişliği azalmış ve şehir bugün göl kıyısına yaklaşık 20 km uzakta yer almaktadır. Bölgede Chavin de Huantar kültürünün etkisinin var olup olmadığı henüz kanıtlanmamıştır. Tiwanaku’nun etkisi, Pasifik sahilinde yer alan Atacama bölgesinden, Kordillerdeki Cochabamba eyaletine ve hatta bugünkü Arjantin’e kadar ulaşmıştır. Bu kültürün dilinin bugün hala yöre halkı tarafından konuşulan Aymara olduğu bilinmektedir. Kazılarda ortaya çıkarılan MÖ 100 ile MS 1000 arasındaki seramik eşyaların yaşlarının belirlenmesi sayesinde, kronolojik evreler hakkında az çok bilgi sahibi olunabilmiştir. Önceleri yapı ve eski harabelerin tarihlenmesi başarılamamıştı ancak son yıllarda yapılan araştırmalar bu konuda daha detaylı bilgiler sunmuştur.
Tiwanaku şehri, mimari ve taş işçiliği açısından çok ileri bir uygarlığın eserlerini barındırmaktadır. Bu uygarlığa ait en önemli kent, Kon Tici Viracocha ile ilişkili görülen Güneş Kenti’dir. Kentteki en önemli anıtlar arasında yedi katlı Akapana piramidi ve astronomik gözlemlerin yapıldığı düşünülen Güneş Kapısı anıtı bulunmaktadır. Piramidin tepesindeki kulübelerin işlevi henüz tam olarak anlaşılamamıştır. Piramidin içinde birçok tünel veya kanalizasyon sistemi keşfedilmiştir. Kentte, Paskalya Adası heykellerini andıran monolit heykeller de bulunmaktadır.
Güneş Kapısı’nın Özellikleri
Güneş Kapısı, tek bir andezit bloktan yontulmuş ve 3 metre yükseklikte, 3.75 metre genişliktedir. Ağırlığı tahminen 7 ile 12 ton arasındadır. Üzerinde, ellerinde iki yılanlı asa tutan bir tanrı freski bulunur. Bu fresk, Chavin de Huantar kültüründen etkilenmiş gibi görünür ve Raimondi Dikilitaşında da benzer motifler bulunur. Kentte yapılan büyük yapıların sebepleri halen tam olarak bilinmemektedir. Ancak, yerleşim birimi olarak astronomik açılardan kurulmuş olduğu ve dini amaçların da göz önüne alındığı düşünülmektedir. Bu yapıların inşası sırasında, tonlarca ağırlığındaki taşlar 300 km uzaklıktaki taş ocağından getirilmiştir.
Güneş Kapısı, 19. yüzyılın ortalarında Avrupalı kâşifler tarafından keşfedildiğinde, megalit yatay olarak yerde uzanıyordu ve içinde büyük bir çatlak vardı. Tarihi olaylar sonucunda çökmüş ve 1908 yılında yeniden doğrultulmuştur. Güneş Kapısı’nın, kapıyı süsleyen oymaların astronomik veya astrolojik bir öneme sahip olduğuna inanılır ve kalendrik bir amaca hizmet etmiş olabilir. Ancak gizemli yazıtların çeşitli modern yorumları olmasına rağmen, kesin bir anlamı henüz bilinmemektedir. Bilim adamları, merkezdeki şeklin gök döngülerini temsil ettiğini bulmuşlardır. Güneş Kapısı, bulunduğu bölgede, güneşe doğru yerleştirilmiş ve güneş dinine geçişi temsil eden bir anıt olabilir.
Güneş Kapısının üst kısmında ortada uçan bir Tanrının çevresinde 48 figür dizilmiştir. Taçlı pumalar, akbabalar, kanatlı yaratıklar, tanrının karşısında diz çöken ya da ona sırt çeviren, uzaklaşan insanlar ve şekiller bulunur. Orta yerde bulunan Tanrının kimliği kesin olarak bilinmiyor. Eski İnka efsanelerine göre; gelişmiş bir uygarlığa sahip insanlar buraya yerleşmeden önce burada tanrılar oturuyordu. Dikit, pencereleri ve köşeleriyle modern aletlerle yapılmışa benziyor. Bazı arkeologlar kalıntıların, 2000 ile 3000 yıl önce Anden Kızılderilileri tarafından inşa edildiğini iddia ederken, tarihçiler ise tanrılar tarafından kurulduğuna inanmaktadır. En ünlü anıt olarak Güneş Kapısı öne çıkmaktadır.
Kapı üzerinde bulunan 48 figür, takvim olarak düşünülmektedir. Kapı üzerindeki kabartma resimleri, stilize edilmiş makineler, astronomlar, roketler, Venüs ve Merih gezegenlerinin takvimlerini içermektedir. Tiwanaku kenti, tanrılar tarafından kurulduktan sonra Aymara Kızılderililerine bırakılmıştır ve Güneş Kapısı belki de dünyanın en eski takvimidir. Gökyüzünün 27 bin yıl önceki halini gösteren kabartmalar içermektedir. Üçtaş takvim içerisinde, Kutsal Yıl, Güneş Yılı ve Venüs Yılı hesaplamaları yer almaktadır. Kabartmalar, tüm gezegenleri işlemiş olsa da Ay yoktur. Dr. Bellamy ve Dr. Allan, Güneş Kapısı sembollerinde Ay’ın dünya yörüngesinde 11.500-13.000 yıl arasında belirmiş olduğunu ve 13.000 yıl önceki Ay dönüşlerinin 425 tur olarak hesaplandığını iddia etmektedir.
Güneş Kapısı oyulmuş taş takvimi, dört bölüme ayrılmıştır. Her bölüm, astronomik açıdan dünyasal dört mevsimi gösterir ve bu dört bölümün her biri, yılın 12 ayını göstermek için 3’e ayrılmıştır. Tiwanaku astronomları, yılı 290 gün olarak sayarken, ayları da 24 günden saymışlardı ve her gün için ayın durumunu ayrıntılı olarak göstermişlerdi.
