Avrupa merkezli küresel bir savaş olan I. Dünya Savaşı; 28 Temmuz 1914 tarihinde başlayıp, 11 Kasım 1918 tarihinde sona ermiştir. II. Dünya Savaşı’na kadar ‘’Dünya Savaşı’’ veya ‘’Büyük Savaş’’ olarak adlandırılmıştır. Dünyanın o dönemki büyük güçleri, İtilaf ve İttifak adlarıyla iki ayrı tarafa ayrılarak savaşta yer almıştır. Balkan Savaşları’nın yarasını sarmaya fırsat bulamayan Osmanlı Devleti, I. Dünya Savaşı’nın tam ortasında kalmış ve İttifak bloğunda savaşa dâhil olmuştur. Osmanlı Devleti; Çanakkale, Irak, Sina-Filistin, Sarıkamış cephelerine, 3 milyondan fazla askerini göndermiştir.
Cephelere gönderilen askerler; Trablusgarp’tan Balkan Savaşı’na, Birinci Dünya Savaşı’ndan Milli Mücadele’nin sonuna kadar tam 10 yıl boyunca aralıksız savaşmıştır. Giden askerlerin çoğu hayatını kaybederken, bazıları sakat kalmış, binlercesi de esir düşmüştür. Bu savaşta; 200 binin üzerinde Osmanlı ordusu mensubu olmak üzere, milyonlarca vatandaş itilaf devletleri tarafından esir alınmıştır. Geride yürek burkan öyküler bırakan Türk esirler; Korsika Adası’ndan Kanada’ya, Sibirya’dan Myanmar’a kadar uzanan geniş bir coğrafyada esaret altında kalmıştır.
Esir düşen askerlerin izini süren araştırmacılar tarafından birçok hikâyeye ulaşılmaktadır. Savaş boyunca esir alınarak dünyanın farklı bölgelerine götürülen Türklerin birçoğu hayatını kaybetmiştir. Bu kişilerden bazıları oralara yerleşmiş, bazıları da savaş sonunda geri dönmeyi başarmıştır. Kimisi hakkında hiçbir haber alınamazken, kimisinin de hüzünlü öykülerine ulaşılmaktadır.
Türklerin Esir Düştüğü Milletler ve Götürüldükleri Esir Kampları
I. Dünya Savaşı’nda; Çanakkale, Irak ve Sina-Filistin cephelerinde savaş verilen İngilizlere, 150 bin Osmanlı askeri esir düşmüştür. 135 binden fazla Türk askeri Kıbrıs, Mısır, Hindistan ve Burma (Myanmar) gibi ülkelerde kurulan esir kamplarına götürülmüştür. Bu askerlerin bir kısmı Mısır’ın İskenderiye şehri yakınlarında bulunan Seydibeşir Kampına gönderilmiştir. Bu kampta, 1918 yılında Filistin cephesinde esir düşen 16. tümenin 48. alayına bağlı Osmanlı askerleri tutulmaktadır. Kampta tutulan esirler, 1920 yılına kadar her türlü işkence, eziyet, ağır hakaret ve aşağılanmaya maruz kalmıştır. Kampta mikrop kırma bahanesiyle dezenfekte havuzlarına sokulan askerler, havuzda bulunan krizol maddesi ile kimisi haşlanmış, kimisi de kör olmuştur. Direnişlerin fayda etmediği bu kampta 15 bin Osmanlı askeri kör olmuştur.
Sarıkamış başta olmak üzere, Doğu cephesinde ve Avrupa’daki Galiçya Cephesinde 60 binden fazla Türk askeri Ruslara esir düşmüştür. Savaş alanının dışına çıkartılmak için götürülen esirler, özellikle Müslüman nüfusun az olduğu bölgelere yerleştirilmiştir. Azerbaycan’daki Nargin adasında, Avrupa Rusya’sındaki Vetluga ve Varnavin gibi kasabalarda ve Trans Sibirya hattı boyunca çeşitli şehirlerde kurulan esir kamplarında tutulmuşlardır. Esirler çoğunlukla Sarıkamış’tan 12 bin kilometre öteye Sibirya’ya götürülmüştür.
200 bin üzerinde bulunan esirlerin 50 bini yollarda veya kamplarda hayatını kaybetmiştir. Vagonlara doldurularak trenle götürülen bu esirlerden yolda ölenler, trenden atılarak öylece bırakılmıştır. Esirlerin çoğu Sibirya soğuğuna dayanamayarak, birçoğu da tifüs, tifo ve kolera gibi bulaşıcı hastalıklar sonucu kamplarda hayatını kaybetmiştir. Çanakkale kara muharebelerinde, 2 bin civarında Türk askeri Fransızlara esir düşmüştür. Bu esirler gemilerle Korsika Adası’na ve Güney Fransa’da kurulan esir kamplarına götürülmüştür.
I. Dünya Savaşı boyunca, askerlerin yanı sıra birçok sivil de esir alınmıştır. İngilizler savaş boyunca çok sayıda Almanya, Avusturya, Macar ve Osmanlı vatandaşını esir alarak toplama kamplarına göndermiştir. İrlanda da bulunan Man Adası, İngilizlerin kurmuş olduğu sivil toplama kamplarının merkezi olmuştur. Bu Adadaki kamplarda 100 binden fazla Osmanlı vatandaşı da esir tutulmuştur. Man Adası’nda 7 Türk askerin mezarının bulunduğu şehitlik yer almaktadır.
İngiltere yönetimindeki Kanada’da da 24 esir toplama kampı kurulmuştur. Bu kamplarda esir tutulanlar arasında, 205 Osmanlı vatandaşı bulunmuştur. Savaş boyunca kampta tutulan esirlerden 32 tanesi hayatını kaybetmiştir. İngiliz kamplarına esir düşen isimler arasında 4. ve 5. Cumhurbaşkanları Cemal Gürsel ve Cevdet Sunay da bulunmaktadır. Bu kişiler Mısır’da bulunan bir kampta, bir yıl kadar esir hayatı yaşamıştır.
