29 Mart 2018’de Güney Kenya’da birkaç kilometre genişliğinde büyük bir çatlak oluştu. Çatlak büyümeye devam etti ve sonunda Nairobi Narok otoyolunda bir çökmeye neden oldu. Ayrıca bölgedeki deprem hareketleri de çatlakla ilişkilendirilmiştir. Dünya sürekli değişen bir gezegendir ve bazı değişiklikler bizim için zar zor fark edilir. Ancak 2018 yılında Güney Kenya’da meydana gelen büyük bir çatlak, Afrika kıtasının levha tektoniğinin nasıl çalıştığına dair araştırmaların yapılmasına yol açtı. Bilim adamlarının hesaplarına göre yaklaşık 5-10 milyon yıl sonra Afrika’nın doğusunda tektonik bir yarılma olacak.
Dünya’nın litosferi, kabuk ve kabuğun üst kısmından oluşan bir dizi tektonik plakaya bölünmüştür. Bu plakalar kayan yapışkan bir astenosfer üzerinde hareket eder ve farklı hızlarda birbirine bağlanır. Levhaların hareketlerini kontrol eden mekanizmalar tam olarak bilinmemekle birlikte astenosferdeki konveksiyon akımlarının ve levhalar arasındaki sınırlarda oluşan kuvvetlerin etkisi olduğu düşünülmektedir.
Kuvvetler sadece plakaların hareket etmesine neden olmakla kalmaz, aynı zamanda plaka kırılmasına, çatlak oluşumuna ve olası yeni plaka sınırlarının oluşumuna da yol açabilir. Bu süreç Doğu Afrika Rift sisteminde gerçekleşir. Dünyanın en büyük fay hattı olarak da kabul edilen Doğu Afrika Rift Vadisi; Afrika levhasını Somali ve Nubya levhalarına ayırır. Bu yarık vadisi, kuzeyde Aden Körfezi’nden güneyde Zimbabwe’ye kadar 3000 km uzanır. Güneybatı Kenya’da büyük bir çatlak ortaya çıktığında, yarık vadisinin doğu kolu boyunca Etiyopya, Kenya ve Tanzanya’da meydana gelen faaliyetler belirginleşir.
Çatlakların Nedeni
Litosfer yatay bir genleşme kuvvetine maruz kaldığında uzar ve incelir. Bu gerilim, bir yarık vadisinin oluşmasına neden olabilir. Rift vadisi boyunca volkanik ve sismik aktivite de gözlemlenebilir. Çatlaklar, kıtasal kırılmanın ilk adımıdır ve başarılı olursa yeni bir okyanus havzasının oluşmasıyla sonuçlanabilir. Güney Amerika ile Afrika’nın ayrılması sonucunda Güney Atlantik Okyanusu’nun oluşması gibi tarihte birçok örnek vardır. Yıllar önce kıtaların birbirinden ayrılmasına neden olan sınırların nasıl eşleştiği ve günümüzdeki dünya haritası üzerindeki şekilleri yerbilimcilerin uzun zamandır merak konusu olmuştur.
Bu konuda yapılan çalışmalar, litosferde yatay genişleme kuvvetlerinin etkisiyle kıtasal kırılmaların meydana geldiğini ve bu çatlakların zamanla büyüyerek yeni okyanus havzalarının oluşmasına neden olduğunu göstermektedir. Bu yatay genişleme kuvvetlerinin bir sonucu olarak Doğu Afrika Fissürü gibi aktif çatlaklar oluşur ve alttaki mantonun dolaşımı bu süreci besler. Büyük bir manto yükselmesi, litosferi yukarı doğru iter, sıcaklık artışı nedeniyle onu zayıflatır ve sonunda faylanma ve kırılmaya neden olur. Bu süreç kıtaların ve okyanusların dünya haritası üzerindeki şekillerini oluşturan önemli bir mekanizmadır.
Doğu Afrika Rift Vadisi’nin oluşumu ve hareketleri, Dünya’daki önemli tektonik olaylar arasında yer almaktadır. Bu süreç, litosferin yırtılması, çatlaklar, volkanizma ve depremler gibi farklı jeolojik olaylarla birlikte gerçekleşir. Bunun arkasındaki sebeplerden biri, alttaki mantoda bulunan African Superswell gibi termal yapıların varlığıdır. Bu termal yapılar aynı zamanda yüksek arazi oluşumunu açıklamaya da yardımcı olur. Doğu Afrika sistemine özgü faylar, çatlak vadileri ve diğer topografik özellikler uzaydan açıkça görülebilir.
Bu kırılmaların hepsi aynı anda değil, yıllar önce Etiyopya’nın kuzeyinde meydana geldi. Afar bölgesinde 30 metreden başlayan ve yılda ortalama 2,5-5 cm hızla Zimbabve’ye doğru güneye yayılan bir dizi olay meydana geldi. Genellikle bu çatlaklar fark edilmez, ancak Nubia ve Somali plakaları parçalanmaya devam ettikçe, eski faylar üzerinde çatlaklar veya yeni hareketler oluşarak depremlere neden olabilir.
Kıtaların Parçalanma Süreci
Doğu Afrika’daki sismik alanların çoğu, çatlak vadisi boyunca geniş bir alanı kaplar ve boyutları nispeten küçük olmasına rağmen önemli hasara neden olabilir. Bölgedeki volkanik aktivite, devam eden kıtasal kırılma sürecinin ve sıcak erimiş astenosferin yüzeye yakınlığının sonucudur. Doğu Afrika Çatlağı, yarığın farklı aşamalarının gözlemlenmesine izin veren hareket halindeki bir zaman çizelgesi olarak kabul edilebilir. Çatlak hala küçük olduğu için güneyde genişleme hızı düşüktür ve bu nedenle geniş bir alanda faylanma meydana gelir.
Ancak Afar bölgesine doğru olan yarık vadi tabanı volkanik kayalarla kaplıdır. Bu bölgede litosferin neredeyse tamamen ayrılma noktasına kadar inceldiği tespit edilmiştir. Bu oluşum gerçekleştiğinde, kırık levhaların oluşturduğu bölgede magma katılaşarak yeni bir okyanus oluşmaya başlayacaktır. Yıllar geçtikçe, deniz tabanının yayılması tüm yarık boyunca okyanusa yayılacak ve sonuç olarak Afrika kıtası küçülecek. Böylece Hint Okyanusu’nda Etiyopya ile Somali’nin bazı bölümleri ve Afrika Boynuzu’ndan oluşan büyük bir ada ortaya çıkacaktı.
Afrika Kıtası İkiye mi Ayrılıyor? post ilk kaşif üzerinde göründü.
