Amazon Nehri, uzunluğu ve taşıdığı su miktarıyla dünyanın en muhteşem yüzey akış sistemlerinden biridir. Ancak 2011 yılında yapılan bir açıklama, bu dev nehrin altında çıplak gözle görülemeyen ikinci bir su sisteminin varlığına işaret etti. “Hamza Nehri” olarak adlandırılan bu oluşum, klasik anlamda bir yeraltı nehri değildir; Amazon Havzası’nın yaklaşık 4 kilometre altında, gözenekli tortul kayaçlar arasından son derece yavaş hareket eden devasa bir yeraltı su akıntısıdır.
Keşfi, Rio de Janeiro’daki Brezilya Jeofizik Derneği toplantısında duyuruldu ve jeoloji dünyasında dikkat çekti. Resmi olmayan adı, bölgede kırk yılı aşkın süredir araştırma yapan araştırmacıdan geliyor. Brezilya Ulusal Gözlemevi, Hintli jeofizikçi Valiya Mannathal Hamza’nın onuruna adlandırılmıştır.
Hamza sistemi, Brezilya ve Peru boyunca yaklaşık 6.000 kilometre uzanır; And Dağları’ndan başlayıp Atlantik Okyanusu’na doğru ilerler. Yüzeyde Amazon Nehri’ne neredeyse paralel bir rota izler, ancak tamamen farklı fiziksel özelliklere sahiptir. Amazon ortalama saniyede 2 metre hızla akarken, Hamza’daki su hareketi saniyede 1 milimetreden azdır; başka bir deyişle, yılda sadece birkaç metre ilerler.
Bu nedenle, doğrudan gözlemlemek son derece zordur. Bildirilen yaklaşık 3.000 metreküp/saniye akış hızı, Amazon’un akış hızının yaklaşık %3’üne karşılık gelmektedir. Bununla birlikte, genişliği 200 ila 400 kilometre arasında değişmekte olup, Amazon’un yüzeydeki genişliğini aşmaktadır. Ancak bu genişlik, açık bir su kanalı anlamına gelmez, aksine suyla doymuş devasa bir tortul havza anlamına gelir.
Jeolojik Arka Plan ve Oluşum Mekanizması
Hamza’nın varlığı, Amazon Havzası’nın karmaşık jeolojik yapısıyla ilişkilidir. Bölge, kalın tortul kaya katmanlarıyla kaplıdır. Bu kayalar gözenekli ve geçirgendir; yani suyun derinlere sızmasına ve yatay olarak hareket etmesine izin verir. Kuzey sınırındaki doğu-batı fay sistemleri ve bazı yerlerde görülen karst topoğrafyası, havzaya su girişinde rol oynamış olabilir. Geçirimsiz kaya katmanları belirli derinliklerde dikey akışı sınırlandırıyorsa, havzanın batıdan doğuya eğimi suyun Atlantik’e doğru yön değiştirmesine neden olur. Bu nedenle, Amazon yüzeyde akarken, çok daha derin ve çok daha yavaş bir akifer sistemi benzer bir yönde hareket eder.
Hamza sistemi, Meksika’daki Yucatán Yarımadası veya Filipinler’deki Puerto Princesa Yeraltı Nehri gibi karst oyuklarında akan klasik yeraltı nehirlerinden farklıdır. Karbonat kayaçlarının çözünmesiyle oluşan mağara sistemlerinde su, açık kanallarda akar. Hamza’da belirgin bir tünel veya mağara sistemi yoktur; su, tortul kayaçların mikroskobik boşluklarından süzülür. Bu açıdan, daha doğru tanımı “derin bölgesel yeraltı suyu akışı”dır.
Keşif Süreci ve Kullanılan Yöntemler
Hamza’nın keşfi doğrudan su gözlemiyle değil, dolaylı jeofizik verilerle yapılmıştır. Petrobras tarafından 1970’ler ve 1980’lerde açılan 241 terk edilmiş petrol kuyusundan elde edilen sıcaklık verileri analiz edilmiştir. Derinlik boyunca ölçülen anormal sıcaklık değişimleri, yalnızca kararlı kaya yapısıyla açıklanamayan ısı transferini göstermiştir. Bu, derinliklerde yavaş ama sürekli bir su hareketinin varlığını düşündürmektedir. Sismik verilerle birleştirilen hesaplamalar, büyük ölçekli bir akifer sisteminin varlığını desteklemiştir.
Ancak, son derece düşük akış hızı, doğrudan ölçüm ve gözlemi zorlaştırmaktadır. Hamza’nın kendisi de “nehir” teriminin geleneksel anlamda değil, daha genel ve mecazi bir tanım olarak kullanıldığını belirtmiştir. Nitekim, ilk bilimsel sunumda “nehir” kelimesi tırnak içinde kullanılmıştır. Bulgular 2011’deki kongrede paylaşılmış olsa da, çalışma o zamana kadar hakemli bir dergide henüz yayınlanmamıştı ve araştırmacılar sonuçların ön preliminary olduğunu belirtmişlerdir.
Bilimsel Tartışmalar ve Güncel Değerlendirme
Hamsa sistemi, bilim dünyasında ilgi uyandırmış olsa da, terminolojiyle ilgili tartışmalar devam etmektedir. Bazı araştırmacılar, belirgin bir kanal olmadığı için “nehir” teriminin yanıltıcı olabileceğini savunmaktadır. Bunun yerine, “derin akifer akışı” veya “bölgesel yeraltı suyu sistemi” gibi kavramların daha doğru olduğu öne sürülmektedir. Bununla birlikte, yüzeyde Amazon Nehri ile neredeyse paralel bir rota izleyerek, iki farklı kabuk seviyesinde akan ikiz bir drenaj sisteminin jeolojik olarak alışılmadık bir örneğini oluşturmaktadır.
Hamza’nın suyu yüksek tuz içeriğine sahip ve akışı son derece yavaş. Bu nedenle, Amazon’un Atlantik’e taşıdığı tatlı su miktarının ana kaynağı yüzey akışıdır. Bununla birlikte, Hamza, kıtasal ölçekte derin yeraltı suyu sistemlerinin rolünü anlamak açısından önemli bir örnektir. Bu keşif, Amazon Havzası’nın su döngüsünün sadece yüzey nehirleriyle sınırlı olmadığını göstermektedir; kabuğun derinliklerinde karmaşık ve yavaş hareket eden bir hidrojeolojik ağın var olduğu ortaya konmuştur.
Hamza Nehri olarak adlandırılan yapı, popüler anlatılardaki gibi karanlık bir mağarada şiddetle akan gizli bir nehir değildir. Amazon’un çok altında, tortul kayaçların gözeneklerinden sabırla ilerleyen devasa bir yeraltı su sistemidir. Yüzeydeki Amazon ile birlikte düşünüldüğünde, Dünya kabuğunun farklı seviyelerinde akan, ayrı ancak jeolojik olarak bağlantılı iki drenaj yapısı ortaya çıkar. Bu, gezegenimizin su sistemlerinin ne kadar karmaşık ve çok katmanlı olduğunu hatırlatır. Amazon’un görkemli yüzey akışının altında, neredeyse sessiz bir derinlikte, kıtasal ölçekte işleyen ikinci bir su öyküsü yazılmaktadır.
WhatsApp grubumuza katılmak için TIKLAYIN!
