Çoğunluğu halife olan Müslüman liderler tarafından yönetilen Osmanlı İmparatorluğu’nun hiçbir padişahı hacca gitmemiştir. Altı asırlık Osmanlı İmparatorluğu’nda hacca giden tek hanedan üyesi, Fatih Sultan Mehmet’in oğlu Cem Sultan’dı. Umre yapan tek padişah, Türkiye’den ayrılarak Arabistan’a giden Sultan Vahdettin’dir. Hacca gitmeye teşebbüs eden tek Osmanlı padişahı Genç Osman’dı. Bütün itirazlarına rağmen hacca gitmeye kalkıştı ve başına bir takım musibetler geldi. Bu teşebbüsten sonra önce tahtını sonra da hayatını kaybetmiştir. Padişahların hacca gitmemeleri tartışma konusu olsa da bunun çok önemli sebepleri var.
Osmanlı Devleti’nden önceki Türk devletlerinin hükümdarları ve hanedanları yani Gazneliler, Karahanlılar, Büyük Selçuklular ve Türkiye Selçukluları da hacca gitmemişlerdir. Osmanlı İmparatorluğu ile çağdaş olan Babür, Safevi ve Avşar devletlerinin hükümdarları ve aileleri de hacı değildi. Osmanlı ve Türk devletlerinden hacca giden hanedan mensupları birkaç kadından oluşuyordu.
Padişahlar hacca gidemiyorlardı ama onlar için her yıl birden fazla vekil gönderiyorlardı. Aynı zamanda hacca gidemeyen padişahlar da kesilen saçlarını gönderirlerdi. Berberlerin kestiği saçlar gümüş leğende yıkanır, ardından buhurla tütsülenir ve kapalı bir çekmeceye konulurdu. Çekmece, her yıl Mekke ve Medine’ye doğru yola çıkan “surre” adlı hac kervanına teslim edilirdi. Hz. Medine’de Hz. Muhammed (sav)’in kabri yanında bir yere defnedilmiştir.
Padişahların hacca gitmeme sebepleri
Dokuzuncu yüzyıla kadar İstanbul’dan hac yolculuğu yaklaşık 9 ay sürdü. Osmanlı Devleti’nin yönetim sisteminde bir hükümdarın bu kadar uzun süre tahttan uzak kalması uygun değildir. Bu kadar uzun bir yolculuğa çıkan padişahın dönüşünde tahtını kaybetmiş olması muhtemeldir. Aynı zamanda İran ve Habsburglar gibi ülkenin büyük düşmanları yüzünden padişahlar merkezden uzaklaşmamalıydı. 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ulaşım imkanlarının artmasıyla birlikte hac süresi kısalmıştır. Ancak bu dönemde Osmanlı padişahları hacca gidememiştir.
İslam alimleri; Hükümdarın, yani vali ve şehzadelerin hacca gitme emrini mazur gördüğüne dair fetva verdi. Ünlü İslam hukukçusu İbn Abidin Reddü’l-Muhtar şerhinin ikinci cildinin 146. sayfasında şöyle yazar: ) Esir sayılır. Onun için, kullanma hakkı olmayan malından birini kendi adına hacca göndermesi gerekir. Bu şekilde iş göremezlik artar ve ölünceye kadar devam ederse bu yapılır.” Hac ziyaretinin vacib olabilmesi için gerekli şartlardan olan taat şartını yerine getirmesi kendisine uygun görülmemiştir.
Padişahların sıradan insanlar gibi tek başlarına ata veya deveye binerek hacca gitmeleri mümkün değildir. Padişahın yanında tam teşekküllü bir askeri birlik bulunmalıdır. Ancak hac, bireysel olarak yapılması gereken bir ibadettir. İftar sırasında ortaya çıkan yükü hacca bağlamak uygun görülmez. Hac ibadetinin farz şartlarından biri de yol emniyetidir. Osmanlı padişahları döneminde çöl hiçbir zaman güvenli olmadı ve her zaman haydutlar vardı. O dönem; Eşkıyaların padişahı esir alması, öldürmesi, düşmana satması, fidye istemesi düşünülemezdi.
Padişah gittiğinde başkenti boş ve karmaşa içinde bırakmakla birlikte gittiği her yerde karşılaşabileceği pek çok tehlike vardır. Bu nedenle hükümdarın hac gibi uzun bir yolculuğa çıkmasının birçok yönden düzeni bozacağı düşünülüyordu. Osmanlı padişahları, vatanın birliğini ve milletin esenliğini düşünerek hacca gitmez, bunun yerine bir bedel gönderirlerdi. Aynı zamanda Osmanlı padişahlarının Mekke ve Medine’ye yaptıkları önemli hizmetler tarihteki yerini almıştır.
Genç Osman’ın Hac Teşebbüsü
Osmanlı Devleti tarihinde ilk kez hacca gitmeye niyetlenen hükümdar, Sultan II. Osman ( Genç Osman ) dır. Gitmeye çalıştığı sırada dönemin uleması Sadrazam Dilaver Paşa, şeyh Aziz Mahmut Hüdai ve şeyhülislam Esat Efendi gibi kişiler onu bu isteğinden caydırmaya çalıştılar. Padişaha hacca gitmenin farz olmadığını söylediler ama genç padişah dinlemedi ve gitmek için çabalarına devam etti. Hacca gideceğini bildirerek gerekli hazırlıklara başladı. Padişahın geçeceği yol üzerindeki vilayet ve sancaklar haberdar edilerek gerekli hazırlıklar yapıldı.
500 Yeniçeri ve süvari, Genç Osman’ın yanında olacak, geri kalan askerler İstanbul’un korunması için kalacak. Hac kafilesine Sadrazam, Sayman, Nişancı, Rikab Ümera, Gedikler, 40 yabancı ve 40 Divan katibi katıldı. Hacca gittiklerini öğrenen yeniçeriler ayaklanıp saraya girerek bazı devlet adamlarını öldürdüler. Gözaltına alınan Genç Osman, Yedikule zindanlarına götürülerek burada boğularak yaşamına son verdi. Genç Osman, devlet tarihinde hükmettiği kişiler tarafından tahttan indirilip katledilen tek padişahtır.
