Dikilitaş veya Dikilitaş; Bir kişiyi veya olayı anmak için dikilmiş, dairesel veya dört kenarlı bir tepeye doğru sivrilen yüksek bir taş anıttır. Tılsımlı olduğu düşünülen bu yapılar dünyanın önemli şehirlerinde bulunuyor. Şehirlerin süsü olan anıt taşların içinde pek çok sır barındırdığına dair yaygın bir inanış vardır. Bu dikilitaşlardan biri olan Theodosius Dikilitaşı; İstanbul’da Sultanahmet Meydanı’nın güney tarafında, Yılanlı Sütun’un yanında yer almaktadır.
Eski Mısır döneminde Güneş Tanrısı Ra’yı simgeleyen dikilitaşlar Mısır mimarisinde önemli bir yere sahiptir. Günümüze ulaşmış 26 Eski Mısır Dikilitaşı vardır. Bu taşların çoğu dünyanın farklı ülkelerine dağılmış durumda. İstanbul’daki Dikilitaş, Roma İmparatoru I. Theodosius tarafından Mısır’dan getirilmiştir. Romalılar tarafından önemli görülen dikilitaşların birçoğu Roma döneminin sonunda yıkılmıştır. Masonlar arasında dikilitaşların büyük önemi vardır.
Dikilitaşların Tarihçesi ve Özellikleri
Eski Mısır’da önemli bir yere sahip olan dikilitaşların tarihi M.Ö. 2649 ve M.Ö. MÖ 2150 yılları arasında “tekhenu” olarak kullanılmıştır. Genellikle tapınakların girişlerine çiftler halinde dikilen taşlar çoğunlukla tek parça yekpare taştan yapılır. Dikilitaşı yapmak için kullanılan malzeme çoğunlukla kırmızı granit, ancak siyah bazalt ve kumtaşıdır. İlk dönemlerde boyları genellikle 3.5 metre olan bu taşlar zamanla 20 metreyi geçmiştir.
Zamanla tahrip olan birçok dikilitaştan ayakta kalan en eski dikilitaş Heliopolis’te dikilmiş olan I. Sesotris dikilitaşıdır. “Dikilitaşların başkenti” olarak bilinen Roma’da çok sayıda Dikilitaş vardır. Bunların en ünlüsü Aziz Petrus Meydanı’ndaki 25,5 metrelik dikilitaştır. Roma dışındaki diğer ünlü Dikilitaşlardan biri de Londra ve New York’takidir. Kleopatra’ Tanrı’nın iğneleri olarak bilinen bir çift dikilitaştır. Ünlü Dikilitaşlar arasında Paris’teki 23 metrelik Luksor Dikilitaşı da bulunmaktadır.
Genellikle altın ve gümüşle kaplı olan dikilitaşların üzerinde neden dikildiklerini açıklayan hiyeroglif yazıtlar vardır. Ortak değerlerin belirginleşmesi için insanları veya olayları temsil etmek için meydanlara, önemli binaların girişlerine ve tapınaklara dikilmiştir. Aslen 5. Hanedan kralları tarafından Güneş Tanrısı Ra’ya saygı göstermek için tasarlandı. Yeniden doğuşu simgeleyen bu taşlara zamanla farklı anlamlar yüklenmiştir. Cenaze anıtları olarak kullanıldığında, güneşin canlandırıcı ışınlarını emeceğine ve böylece ölüleri hayata döndüreceğine inanılıyordu. Hatta tanrının taşların içinde olduğuna inanılıyordu.
İstanbul’da Keşfettiğim Theodosius Dikilitaşı
Theodosius I Dikilitaşı; MÖ 15. yüzyıl Mısır firavunu III. Thutmose tarafından yaptırılmıştır. İlk yapıldığında Mısır’da bulunan Karnak Tapınağı Yedinci pilonun güneyine dikilmiştir. HANIM. 357 yılında, Roma imparatoru II. Constantius, tahttaki 20. yılı şerefine İskenderiye’ye getirdi. Daha sonra Theodosius I, MS. 390 yılında İstanbul’a getirilmiş ve şimdi bulunduğu Hipodrom’a dikilmiştir.
Şehrin önemli sembolleri arasında yer alan bu Dikilitaş, Masonlar tarafından büyük önem taşıyor Masonlar tarafından tapınak olarak kabul edilen bu taş, dünyanın farklı ülkelerinden binlerce Mason tarafından ziyaret edilmektedir. Gelenler saatlerce Dikilitaş’ın önünde bekler ve bu şekilde huzur bulduklarını düşünürler.
Roma döneminde dikilitaşların üzerindeki hiyeroglifler okunamadığı için tılsım olarak kabul edilmiş ve özel güçlerle yüklenmiştir. Roma döneminde taşın bulunduğu Hipodrom’da birçok siyasi olay, cinayet ve ayaklanma yaşanmıştır. Bu nedenle taşın gizemli olduğu inancı daha yaygın hale gelmiştir. Evliya Çelebi de seyahatnamelerinde taşın tılsım olduğundan bahsetmiş ve İstanbul’u afetlerden koruduğunu yazmıştır.
30 metre yüksekliğindeki Theodosius I Dikilitaşı, kırmızı Aswan granitinden yapılmıştır. İstanbul’a getirildiğinde alt kısmının tahrip olması nedeniyle bugünkü yüksekliği 18,45 metredir. Dikilitaşı yerine getirmek 3 gün, kaide üzerine yerleştirmek 32 gün sürdü. Altındaki kaidesiyle birlikte 24.87 metredir. Ortalama ağırlığı 200 ton olan Dikilitaş üzerinde Yunanca ve Latince metinler bulunmaktadır.
Dikilitaş üzerindeki bu yazılar şu şekildedir:
Kuzeybatı cephesinde;
“18. Hanedandan yukarı ve aşağı Mısır’ın sahibi III. Thutmosis, tanrı Amon’a kurban sunduktan sonra, Horus’un yardımıyla tüm denizleri ve nehirleri egemenliği altına almış ve bu sütunu, saltanatının otuzuncu yıldönümünde, daha nice bayramlar için inşa ettirmiş ve diktirmiştir. ”
Kuzey cephede;
“Gizli ve kutsal ismin tüm tecellileriyle kutsanmış tanrı Amon’a kurbanını takdim ettikten sonra, büyük bir çaresizlik içinde yardım diledi ve güneyin dostu, dinin nuru, iki taç sahibi, (aşağı ve yukarı Mısır), güçlü hükümdar ülkesinin sınırlarını Mezopotamya’ya götürmeye karar verdi. ”
Güneydoğu cephesinde;
“Güneş doğarken güneşin altın renklerini dünyaya yayan, yukarı ve aşağı Mısır tacına sahip olan ve Horus’un verdiği gücü, zenginliği, güçlü sevgiyi ve saygıyı taşıyan Firavun, Hz. güneş tarafından babası Ra için bu işi yaptırdı.”
Güney cephede;
“Yukarı ve aşağı Mısır’ın hükümdarı, tanrı Horus’un lütfuyla kutsanan ve güneşin oğlu unvanını taşıyan Firavun, kudreti ve adaletiyle tüm ufuklara ışık tuttu. Ordusunun önüne geçti. Akdeniz’i dolaştı, tüm dünyayı yendi. Sınırlarını Naharin’e kadar genişletti. Azimle Mezopotamya’ya gitti ve büyük savaşlar verdi”.
Dikilitaşın altındaki kaide üzerinde Yunanca ve Latince metinler bulunmaktadır.
Yunanca metinde; ”İmparator Theodosius sürekli yerde duran bu taşı dikme cesaretini buldu ve Proclus yardıma çağrıldı. Bu şekilde otuz iki günde dikildi.”
Latince metinde; “Daha önce direnmiştim; ama büyük efendimizin emirlerine uyarak, mağlup tiranlar üzerinde zafer çelengi taşımak zorunda kaldım. Her şey Theodosius’a ve onun kesintisiz soyuna boyun eğer. Onlar da bana galip geldiler ve otuz gün içinde şef Proclus’un komutasında yükselmek zorunda kaldım.” yazıyor.
